French · Batı Felsefesi

Strates

Deleuze ve Guattari'de *katmanlar*, yersizyurtsuzlaşmış toprak bedeninde gerçekleşen yakalama fenomenleridir: biçimsiz maddeleri sabit birimlere dönüştürür, özgür yoğunlukları hapseder, göçebe tekillikleri yankı ve yineleme sistemlerine sabitler. Jeolojik, organik ya da alfabetik olsun, hepsi çifte eklemlenmeyle işler — önce malzemelerin bir ilk ayıklanması, sonra bunların sabit bir yapıya kavuşturulması — ve kod ile topraklanmanın birleşimiyle. Toprak ise kendini sürekli onlardan sıyırır: katmanlarını çözer, kodlarını bozar, yersizyurtsuzlaşır.

Les strates étaient des captures, elles étaient comme des « trous noirs » ou des occlusions s’efforçant de retenir tout ce qui passait à leur portée.
Gilles Deleuze & Félix Guattari, Mille Plateaux. Capitalisme et schizophrénie 2, plateau 3, « 10.000 av. J.-C. — La géologie de la morale (Qui la Terre pense-t-elle qu'elle est ?) ». Éditions de Minuit, coll. « Critique », 1980

Masada açılan bu öyküde Profesör Challenger —Conan Doyle’dan ödünç alınmış bir karakter— Dünya’nın bir organlarsız beden olduğunu anlatır: «Biçimsiz, kararsız maddelerle dolu, her yöne akan akışlar, özgür yoğunluklar ya da göçebe tekillikler» tarafından katedilen bir beden. Ve bu beden üzerinde kaçınılmaz olduğu kadar korkutucu da bir olgu gerçekleşir: tabakalaşma.

Tabakalar, Katmanlar, Kuşaklardır. Hiçlikten hiçbir şey yaratmazlar; sürekli bir madde akışından alır, onu tanınabilir birimlere —moleküllere, organizmalara, öznelere, ifadelere— dönüştürür ve bu birimleri birbirini tekrarlayan, birbirine göndermede bulunan sistemler içinde sabitlerler.

Her tabaka çifte eklemleme yoluyla işler: İlk işlem, akış-parçacıklar üzerinden kararsız birimleri seçer ve ayırır (bir kayanın tortuları, bir proteinin amino asitleri, bir dilin sesleri); ikinci işlemse bunlara tutarlılık kazandıran sabit bir yapı verir (kıvrımlanma tortul kayayı oluşturur, katlanma işlevi yaratır, sözdizimi cümleyi kurar). Böylece her tabaka kendi içinde ikilidir: İçerik ve ifade —birbirini varsayan, ama asla birbirine tam oturmayan iki gerçek ayrım. Jeoloji, biyoloji ve dil, bu yüzden üç ayrı tabaka değil, aynı işlemin üç farklı rejimidir; Deleuze ve Guattari’nin maddenin ötesine genellediği bir işlem: Gösterenlerin tabakaları, öznellik tabakaları da vardır —mineral tabakaları kadar inatçı.

Bu öyküyü ironik değil de acı kılan, içine sızan şu formüldür: «Her tabaka bir Tanrı yargısıdır.» Tabakalaşmak, yargılamaktır —serseri bir yoğunluğu yakalayıp ona kesin bir biçim, kendisinden hesap sorulacak bir kimlik dayatmak. Kitabın tüm pratik meselesi de buradan çıkar: Tabakaları yok etmek değil (tam bir destratifikasyondan sağ çıkılmaz, özgürleştirmekten çok öldürür), onlarda kaçış çizgileri, yurtsuzlaşma cepleri açmayı öğrenmek —tabakayı yok etmeden onu değişime uğratan.

Organlarsız bedenle karıştırılmamalı. Organlarsız beden, tabakalardan biri değildir: Onlara öncel olan ve direnç gösteren, tabakaların üzerinde işlediği, ama yine de «yargıdan sürekli kaçan, tabakalaşmadan sıyrılan, kodlarını çözen, yurtsuzlaşan» tutarlılık düzleminin biçimsiz maddesidir. Tabakalar yakalar, düzenler, sabitler; organlarsız bedense bu yakalamadan her zaman kısmen kaçan o kaygan zemindir —tabakaların asla geçici hallerinden fazlası olmadığı arka yüz.

← sözlüğe dön