French · Triết học phương Tây

Strates

Các *tầng* ở Deleuze và Guattari là những hiện tượng *bắt giữ* diễn ra trên *cơ thể không cơ quan* của trái đất: chúng biến những vật chất vô định hình thành những đơn vị ổn định, giam cầm những cường độ tự do, gắn những *điểm kỳ dị* du mục vào các hệ thống cộng hưởng và dư thừa. Dù là địa chất, hữu cơ hay chữ viết, chúng đều vận hành qua một *sự phân điệp kép*—một lần sàng lọc vật liệu đầu tiên, rồi sắp xếp chúng vào cấu trúc ổn định—và qua sự kết hợp giữa *mã hóa* và *lãnh thổ hóa*. Bản thân trái đất không ngừng lẩn tránh: nó *giải tầng*, *giải mã*, *giải lãnh thổ hóa*.

Les strates étaient des captures, elles étaient comme des « trous noirs » ou des occlusions s’efforçant de retenir tout ce qui passait à leur portée.
Gilles Deleuze & Félix Guattari, Mille Plateaux. Capitalisme et schizophrénie 2, plateau 3, « 10.000 av. J.-C. — La géologie de la morale (Qui la Terre pense-t-elle qu'elle est ?) ». Éditions de Minuit, coll. « Critique », 1980

Mở đầu bằng một câu chuyện ngụ ngôn: giáo sư Challenger, nhân vật mượn từ Conan Doyle, giải thích rằng Trái Đất là một thân thể không cơ quan — “một thực thể bị xuyên thấu bởi những vật chất bất định chưa thành hình, bởi những dòng chảy ngang dọc, bởi những cường độ tự do hay những điểm kỳ dị du mục” — và trên thân thể ấy diễn ra một hiện tượng vừa tất yếu vừa đáng sợ: sự phân tầng.

Các tầng là những Lớp, những Vành đai. Chúng không sáng tạo gì từ hư vô; chúng rút ra từ dòng vật chất liên tục và sắp xếp nó thành những đơn vị có thể nhận diện — phân tử, cơ thể, chủ thể, phát ngôn — bằng cách giam cầm chúng trong những hệ thống lặp đi lặp lại và phản chiếu lẫn nhau.

Mọi sự phân tầng đều vận hành theo cơ chế kép: bước thứ nhất chọn lọc và trích xuất những đơn vị bất định từ dòng hạt (như trầm tích của đá, axit amin của protein, âm thanh của ngôn ngữ); bước thứ hai trao cho chúng một cấu trúc ổn định để đảm bảo sự tồn tại (nếp gấp tạo nên đá trầm tích, sự cuộn gập tạo nên chức năng, cú pháp tạo nên câu). Như vậy, mỗi tầng tự thân đã mang tính kép, gồm nội dung và biểu đạt — hai khâu thực sự tách biệt nhưng luôn quy định lẫn nhau mà không bao giờ trùng khít. Địa chất, sinh học và ngôn ngữ không phải ba tầng biệt lập mà là ba chế độ của cùng một thao tác, mà Deleuze và Guattari khái quát hóa vượt ra ngoài giới hạn vật chất: có những tầng của cái biểu đạt, những tầng của chủ thể tính, bền bỉ không kém gì các tầng khoáng chất.

Điều khiến câu chuyện ngụ ngôn mang vị đắng thay vì mỉa mai chính là công thức lẻn vào trong đó: “Mọi sự phân tầng đều là một phán xét của Thượng đế.” Phân tầng chính là phán xét — bắt giữ một cường độ lang thang và gán cho nó một hình hài cố định, một bản sắc phải tự chịu trách nhiệm. Từ đó, vấn đề thực tiễn của toàn bộ cuốn sách hiện ra: không phải phá hủy các tầng (ta không thể sống sót sau một sự giải-tầng toàn diện, nó giết chết chắc chắn hơn là giải phóng), mà học cách tạo ra những đường thoát, những túi giải-lãnh thổ hóa để làm biến đổi một tầng mà không hủy diệt nó.

≠ thân thể không cơ quan. Thân thể không cơ quan không phải một tầng trong số các tầng: đó là cái có trước và chống lại chúng, là vật chất chưa định hình của mặt phẳng nhất quán, nơi các tầng tác động và không ngừng “lẩn tránh sự phán xét, đào thoát và giải-tầng, giải-mã, giải-lãnh thổ hóa”. Các tầng bắt giữ, tổ chức, cố định; thân thể không cơ quan là nền động luôn lẩn tránh sự bắt giữ ấy — mặt trái mà các tầng chỉ là những trạng thái tạm thời.

← quay lại từ điển