Meraya
shipibo-konibo (langue pano)
Shipibo dilinde şaman değil, tıbbî bilginin üç basamaklı hiyerarşisinde en üst <em>derece</em> olarak adlandırılır. Pakan Meni’nin (Elí Sánchez) aktardığı dünya görüşünde şifa bilgisi şöyle sıralanır: <em>onanya</em>, bitki rejimine yeni başlamış olsa da tek bakış veya dokunuşla teşhis koyup iyileştirebilir; <em>yobé</em> ise rejimin kurallarını meraya olmak için bozmuş, bitkilerin ceza olarak ona verdiği olumsuz güçle donanmıştır (iyileştirebilir, ama daha çok öldürebilir); meraya ise zirvedir, “onun üstünde kimse yoktur”. Onun ayırt edici özelliği daha iyi şifa vermek değil, dünyanın <em>tüm</em> mekânlarını –sular dünyasını, bizimkini, günahların sarı dünyasını, Güneş’in olağanüstü uzamını– dolaşabilmek ve buralara bizzat, kaplan, boa yılanı ya da pumaya dönüşerek, istediği an kaybolarak gitmektir. Sıradan insanlar Güneş’in uzamına ancak ölümden sonra ulaşırken, o bunu canlıyken başarır. Meraya, bu yüzden bir toplumsal rol ya da yetenek değil, geçiş ve dönüşüm *becerisi*dir.
Meraya es el médico shipibo que ha alcanzado el grado superior; no hay nadie más que él. Puede recorrer todos los espacios del mundo y tomar contacto con los seres que allí existen. Él puede transformarse también en otros seres: tigre, boa, puma, en lo que él desee.
Meraya’yı “şaman” olarak çevirsek, bir merdiveni tek bir kelimeye indirgemiş olurduk. Çünkü Shipibo dilinde, Callería topluluğundan Pakan Meni —Elí Sánchez Rodríguez— ağzında bu, üstlenilen ya da üstlenilmeyen bir rol değil. O, üç derecenin en yükseği olan bir dereceyi adlandırır. En altta, onanya vardır: Bitki rejimine yeni başlamış olsa da, bir bakışıyla hastalığı tanıyıp iyileştirebilen kişi. Onun üstünde, sapmış olan yobé bulunur: Kuralları zorlayarak çok hızlı yükselmeye çalışan ve bitkilerin ceza olarak ona verdiği güç, iyileştirmekten çok yaralayan kişi. En tepede ise meraya durur, “ve onun üstünde kimse yoktur.”
Meraya’yı diğerlerinden ayıran, daha iyi iyileştirmesi değildir. Onun ayırt edici özelliği geçiş yapabilmesidir. Shipibo dünyası, ilk dünyanın yıkılışından sonra dört mekâna bölünmüştür — sular dünyası (Jene Nete), bizimki (Non Nete), günahların sarı dünyası (Panshin Nete), Güneş’in olağanüstü mekânı (Jakon Nete). Sıradan insanlar bu sonuncusuna ancak ölümden sonra, hem de seçilmişlerse ulaşabilir. Meraya ise hayattayken dünyanın tüm mekânlarını dolaşabilir, oralarda yaşayan varlıklarla karşılaşabilir ve bizzat oraya gidebilir — kaplana, boa yılanına, pumaya, “istediği her şeye” dönüşerek ve istediği zaman kaybolarak. Başkalaşım ve kayboluş birer hüner değildir: Yolculuğun araçlarıdır.
İşte Fransızcanın silip attığı bir ayrıntı da buradan gelir. Bu dünya görüşünde ayahuasca, “diğer mekânlara ulaşmak için en iyi aracı” olarak tanımlanır: Köprüyü kuran o, bitkidir. Meraya aracı değil, geçebilen kişidir. Pakan Meni’nin dili, bizim birbirine karıştırdığımız şeyleri böyle ayırır: Geçişin aracı (bitki) ile yolculuğun sonuna gidebilen yolcu (en yüksek derece).
İşte meraya, “şaman” kelimesini böyle bozar. Bizim sözcüğümüz, görünmeyenle iyileştiren herkese aynı şekilde atfedilen, geniş ve düz bir işlevi tanımlar. Shipibo dilinde ise meraya bir konumdur: Meraya ≠ onanya — yetenekle değil, hayattayken ulaşılabilen dünyaların genişliğiyle; meraya ≠ yobé — gücün büyüklüğüyle değil, rejime sadakatin, bu gücün iyileştirip iyileştirmeyeceğini ya da öldüreceğini belirlemesiyle. Burada bir meslek değil, bir bilimin en yüksek derecesi anlatılır; ölçütü de tek bir şeydir: Hayattayken diğer dünyalarda nerelere gidebildiğiniz.