adiar o fim do mundo
différer la fin du monde
Ailton Krenak düşünürünün ifadesi (*A vida não é útil*, 2020; kitabının başlığı *Ideias para adiar o fim do mundo*, 2019): Gelecekteki bir felaketi teknikle ertelemek değil, başka bir dünyayı hayal etme olasılığını açık tutmak. Krenak bunu hemen tersine çevirir: son, önümüzde değil, çoktan yaşandı — Amerika halkları için dünya, fethin ardından bir kez zaten bitti. “Dünyanın sonunu ertelemek” demek, reddettiği mevcut düzeni uzatmak değil, başka bir dünya hayal etme yetisinin sona ermesini engellemektir. Krenaklar’da bunun yerini tutan şey, kurum olarak uygulanan *rüya*dır.
A proposta de desacelerar nosso uso de recursos naturais pode sugerir a ideia de adiar o fim deste mundo, mas, em alguns lugares, esse fim já aconteceu — ontem, hoje cedo, vai acontecer depois de amanhã.
İfade Ailton Krenak’a ait, dili olan Portekizceden nadir bir sözcük değil: adiar (ertelemek, geciktirmek) yaygın kullanılan bir fiil. Onu yeniden açan, Krenak’ın bu sözcüğü kullanma biçimi — ve özellikle içine yerleştirdiği işaret sıfatı: adiar o fim deste mundo, bu dünyanın sonunu ertelemek. Söz konusu olan dünya değil, belirli bir dünya, tek bir yaşam biçiminin gezegeni kapladığı dünya. Kökeni dürüst: “dünyanın sonunu ertelemek” burada ev yapımı bir Fransızca çeviri olarak belirtiliyor; formül ise onun (2019’daki kitabına başlık yaptığı formül).
Doldurduğu boşluk gerçek. Dilimiz dünyanın sonunu geleceğe yerleştirir — öngörülen, korkulan, geciktirilmeye çalışılan bir felaket. Krenak ise onu geçmişe ve şimdiye taşıyor: Amerika halkları için bu son çoktan yaşandı. Kıyamet bir ufuk olmaktan çıkıp bir anıya dönüşüyor, “ertelemek” de anlam değiştiriyor: Artık gelecekteki bir çöküşten zaman kazanmak değil, çökmüş olan dünyadan sonra başka bir dünyayı hayal etme olasılığını diri tutmak söz konusu.
Bağlamında. Krenak mevcut dünyayı kurtarmaya çalışmıyor: O dünyayı, bitmiş ve kederli, hiç umursamıyorum… sonunu ertelemeye niyetim yok. Onun acele ettirmek istemediği, adil bir dünyayı düşleme gücünün sonu. Çünkü kendi halkında düş, kültürel bir rejim olarak anlaşılabilecek bir pratik: Sabah anlatılan rüyalar, günün yönünü belirler. İşte bu gücü, sona karşı koyuyor — bu dünyaya kabul edilebilecek, içinde yaşanabilecek başka düşler kurmak için.
Karıştırmamak gerek. Adiar o fim do mundo, çöküş bilimi değil: Çöküş bilimi, sanayi uygarlığının olası bir çöküşünü inceler, ona yüzünü dönüp ne yapılacağına karar verir — son, geleceğin konusu olarak kalır. Krenak ise zaten bir yıkım yaşamış, onu deneyime dönüştürmüş ve yeniden başlayanlara yöneliyor. Bu, aynı yazarın fruição kavramından da farklı bir hareket: Yaşamın tadını çıkarmak bir yaşamın içinde durur; dünyanın sonunu ertelemek ise dünyaların ve onların sonlarının ölçeğinde.