Zorlamadan Eylemek

El filizi çekip hızlandırmaya çalışan el, onu kökünden söker. Düğümü gevşetmek için çekiştiren el, onu daha da sıkar. Bazı şeyler, tam da onlara doğrudan yüklenildiği için bozulur — ve eski bir metin, bu gözlemden bahçeyi ve ipi aşan bir önerme çıkarır: Hiçbir güç katmayan, ama yine de hiçbir şeyi eksik bırakmayan bir eyleyiş vardır.

klasik Çince

道常無為而無不為。

Türkçe

Dao sürekli eylemsizlik içinde bulunur, ama yapmadığı hiçbir şey yoktur.

Paradoks, tümüyle «ama yine de» bağlacında yatar. Bu, «Dao hiçbir şey yapmaz, dolayısıyla hiçbir şey yapılmaz» demek değildir — bu, dünyayı kendi haline bırakıp çorak bırakan saf bir suskunluk olurdu. Tam tersi: Dao hiçbir şeyi zorlamadığı için hiçbir şey ona direnmez ve hiçbir şey eksik kalmaz. II. bölüm, aynı dersi bu kez bilgeden, Dao’dan değil, aktarır:

Bu yüzden ermiş kişi, eylemsizliği iş edinir. Öğretilerini sessizlikte bulundurur. […] Onları var eder, ama kendine mal etmez. Onları yetkinleştirir, ama onlara bel bağlamaz. Erdemleri tamamlandığında, onlara tutunmaz. Erdemlerine tutunmaz; bu yüzden onlar kendisini terk etmez.

İki hareket, tek bir reddediş. Bilge eyleme geçer — var eder, yetkinleştirir — ama yarattıklarını hiçbir zaman elinde sıkı tutmaz. Açık kalan bu el, hareketsizlik değil, «ama yine de»nin açıklamasıdır: Tutulmayan şey, sizden de kaçamaz. LXIII. bölüm, kozmikten pratiğe inerek, bu eylemsizliğin bir işin yürütülmesinde nasıl göründüğünü gösterir:

Zoru düşünürken kolaydan başlar; büyüğü tasarlarken küçükten yola çıkar. […] Bu yüzden, ermiş kişi sonuna dek büyük işler yapmaya çalışmaz; bu yüzden büyük işleri başarabilir.

Wu-wei, Dao De Jing’in «eylemsizliği» nedir?

Wu-wei, vazgeçmek değil, zorlayan iradeden arınmış eyleyiştir: Bilge, şeylerin doğal akışına uyar, kolayken kolaydan başlar, ne bir ölçek ne de bir süre dayatır. Hiçbir sürtünme eklemez — ve bu sürtünmesizlik, gergin bir iradenin kaçıracağı şeyi mümkün kılar.

Bambaşka bir dünya, bambaşka bir yüzyıl, neredeyse aynı biçimde bir paradoks sunar — ama kökü tümüyle farklıdır.

Her şeyi tatmak isteyen şehvet düşkünleri, her şeyi bilmek isteyen meraklılar, her şeye sahip olmak isteyen açgözlüler, her şey olmak isteyen hırslılar vardır: bunlar kördür. Her şeyi tatmak için hiçbir şeye tat almamak gerekir; her şeyi bilmek için hiçbir şey bilmemeyi arzulamak; her şeye sahip olmak için hiçbir şeye sahip olmamayı dilemek; her şey olmak için hiçbir şey olmamayı istemek gerekir.

Ayırmadan önce yakınlaştırmak, her iki yolu da kaybetme riskini taşır. Laozi’nin eylemsizliği, zaten var olan bir akışa uyum sağlar: Dao’nun bir amacı, bir yüzü yoktur; bilge, su gibi yokuşu bulur — hiçbir şey zorlanmaz, çünkü hiçbir şey şeylerin doğasına aykırı istenmez. Yuhanna’nın Haçı’nın nadası ise bir irade eylemidir — hiçbir şey olmamayı istemek —, yüzü ve adı olan, Sevgili’ye yönelik bir birleşmeyi hedefler. Biri, kişisel olmayan bir hareketle taşınır; diğeri, aktif olarak boşalmayı kabul eder ki Başka biri onu doldursun. Taocu vazgeçiş, tutunmayı çözerek bir akışa katılmak içindir; Karmelit vazgeçişi ise tutunmayı çözerek bir varlığa yer açmak içindir.

Yine de her iki metin de, kendi dilleriyle, aynı şeyi reddeder: Ne biri ne de diğeri, istemenin gücüyle bütünü getirmez. Dao, «hiçbir şey yapmadığı» için «hiçbir şeyi eksik bırakmaz»; ruh, bütünü ancak ona tutunmaktan vazgeçtiğinde elde eder. Zirve dardır ve orada zorlamadan durulur: Dao Tanrı değildir, doğanın akışı Sevgili değildir, çaba harcamadan dönen tekerlek, seçilmiş yoksunluk gecesi değildir. Ama bu tek noktada, Çin kozmolojisi ile Kastilya çileciliği, birleşmeden kesişir — doluluk, hiçbir zaman kavrayan bir elin bedeli değildir.

Bir filizi çekerek hızlandıramazsınız. Düğümü çekerek gevşetemezsiniz. Bütüne sahip olamazsınız onu alarak — bir an için, onu almayı istemekten vazgeçersiniz.