Cái gọi là phụ thuộc

Trong bảng cân đối thanh toán của một quốc đảo nhỏ ở Thái Bình Dương, chỉ một dòng số liệu cũng đủ để đưa ra phán quyết: aid and remittance, viện trợ và kiều hối. Nhà kinh tế đọc dòng đó theo một chiều duy nhất — tiền từ các nước giàu và từ những người thân xa xứ đổ về, nếu không có nó, các hòn đảo sẽ không thể đứng vững. Ẩn sau dòng số liệu ấy là một kết luận ngầm: những con người này sống nhờ vào những gì người khác cho. Quá nhỏ bé, quá nghèo, buộc phải nhận lấy.

Epeli Hauʻofa (1939-2009), nhà tư tưởng người Tonga từng giảng dạy lâu năm tại Đại học Nam Thái Bình Dương ở Suva, đã nhìn dòng số liệu ấy và đọc ra điều ngược lại. Ông từng gặp một trong những « người phụ thuộc » ấy. Một người Tonga ở sân bay Honolulu, to gấp đôi ông, định cư ở Berkeley, nơi anh ta cắt tỉa hàng rào và lát đường lái xe. Cứ ba tháng một lần, người đàn ông ấy bay đến Fiji, mua tám đến mười nghìn đô la kava, mang về California và bán lại từ nhà mình; rồi anh ta lại lên đường, mang theo thùng đông lạnh đầy áo phông cho người thân ở Tonga và cho những sinh viên mà anh ta cho ở trọ tại Suva, trước khi trở về với thùng đầy hải sản, để nuôi hai đứa con trai mà anh muốn gửi vào đại học. « Anh ta chưa bao giờ nghe nói đến phụ thuộc, Hauʻofa viết, và nếu có ai nói với anh, từ đó chẳng có ý nghĩa gì với anh cả. » Người ta yêu quý anh vì anh kể chuyện hay và cho đi không tính toán — « nhưng trên hết, vì anh là người của chúng ta ».

tiếng Anh

Economists do not take account of the social centrality of the ancient practice of reciprocity, the core of all Oceanic cultures. They overlook the fact that for everything homelands relatives receive they reciprocate with goods they themselves produce, and they maintain ancestral roots and lands for everyone, homes with warmed hearths for travellers to return to at the end of the day.

tiếng Việt

Các nhà kinh tế hoàn toàn không đếm xỉa đến vai trò trung tâm xã hội của tập quán tương hỗ cổ xưa, trái tim của mọi nền văn hóa Thái Bình Dương. Họ bỏ qua thực tế rằng, với tất cả những gì người thân ở quê nhà nhận được, họ đáp lại bằng những sản vật do chính tay mình làm ra, và họ giữ gìn cho mọi người cội nguồn và đất đai tổ tiên — những ngôi nhà với bếp lửa luôn được giữ ấm, nơi người lữ hành có thể trở về khi ngày tàn.

Dòng số liệu kế toán chỉ nhìn thấy một dòng chảy một chiều: viện trợ đổ xuống, người dân đảo nhận lấy. Hauʻofa nhìn thấy một sự lưu chuyển hai chiều. Với những gì quê hương nhận được — kiều hối, hàng hóa gửi từ Auckland hay bờ Tây nước Mỹ —, nó gửi lại những gì mình sản xuất: đồ đan lát, trái cây nhiệt đới, cá khô, kava. Và nó giữ phần còn lại của mối dây liên kết, phần không thể ghi vào bất kỳ bảng cân đối nào: đất đai được giữ gìn, bếp lửa được giữ ấm, ngôi nhà để trở về. Điều mà nhà kinh tế coi là bằng chứng của sự yếu đuối, trong cách đọc này, lại là sợi chỉ hiển hiện của một sự tương hỗ cổ xưa, một « chuyển động không chính thức dọc theo những con đường cũ được vạch ra trong các mối quan hệ huyết thống » — xuyên qua biển đảo này, nơi đối với các dân tộc đại dương, nối kết thay vì chia cắt. Sự cho đi ở đây không phải là bố thí từ trên cao: đó là một mối quan hệ vận hành theo cả hai chiều.

Chính tại đây, Hauʻofa nâng tầm vấn đề, và không còn bàn về con số nữa.

tiếng Anh

This is not dependence but interdependence, which is purportedly the essence of the global system. To say that it is something else and less is not only erroneous, it denies people their dignity.

tiếng Việt

Đó không phải là phụ thuộc, mà là tương thuộc — chính điều mà người ta coi là bản chất của hệ thống thế giới. Nói rằng đó là thứ khác, và thấp kém hơn, không chỉ sai lầm: đó là phủ nhận phẩm giá của con người.

Từ ngữ không chỉ mô tả sai; nó hạ thấp. « Phụ thuộc » xếp hai đầu mối liên kết vào vị trí trên dưới — bên nhận ở dưới bên cho — trong khi mối quan hệ ấy, tự thân nó, vận hành giữa những người ngang hàng, mỗi bên lần lượt cho đi. Và Hauʻofa chỉ ra sự bất đối xứng trong từ vựng: cùng một nền kinh tế thế giới tôn vinh tương thuộc khi nói về các quốc gia, nhưng lại từ chối từ này cho người dân đảo và gọi phiên bản của họ là « phụ thuộc ». Ở đây, đặt tên chính là nắm giữ quyền lực: chính từ được chọn sẽ quyết định ai là kẻ ăn xin, ai là đối tác.

Trước cùng một phán quyết từ bên ngoài, Hauʻofa không phản bác bằng một lập luận duy nhất. Đối mặt với « quá nhỏ bé », ông mở rộng khung nhìn: thế giới Thái Bình Dương là mênh mông, nó trải rộng, nó lớn lên. Đối mặt với « phụ thuộc », lần này ông không biện hộ bằng sự vĩ đại — ông thay đổi bản chất của mối liên kết: những gì lên xuống giữa hai bờ đại dương không phải là bố thí, mà là sự tương hỗ. Một bên là tầm vóc, một bên là mối quan hệ: hai câu trả lời khác biệt cho hai cách đo lường khác nhau, mà ta sẽ sai lầm nếu gộp chung thành một sự phủ nhận duy nhất.

Nhà kinh tế và Hauʻofa cùng nhìn vào chiếc thùng đông lạnh chứa kava và áo phông băng qua Thái Bình Dương. Một bên đếm một dòng chảy ròng đổ vào và gọi đó là phụ thuộc; bên kia theo dõi sợi chỉ của sự tương hỗ dọc theo một vùng biển vốn từ lâu đã nối kết. Những con số có thể giống nhau: nhưng hai cách đọc không hề tương đồng, và đó không phải là hai sắc thái của cùng một chân lý. Chúng khác biệt về bản chất của những con người này. Còn lại câu hỏi mà dòng số liệu kế toán không bao giờ đặt ra: khi chúng ta gọi một mối quan hệ là « phụ thuộc », liệu ta có đang đo lường nó — hay ta đang phân loại nó, và ai đã cho ta quyền đặt bên nhận xuống dưới bên cho?