Luật chia sẻ

Sau một quãng đường dài đầy bụi, ông lão yêu cầu dừng lại. Ta đi bộ một đoạn qua đám cỏ cao, ngay bên kia dải đất đỏ au, và dừng chân trước hai đống đá xếp gần như sát nhau. Chẳng có gì khác. “Có lẽ đây là địa điểm quan trọng nhất đối với đời sống của người thổ dân,” David Mowaljarlai, trưởng lão và người giữ luật ngarinyin vùng Kimberley, nói. Tại đây, ông kể, hai Người Cú Mèo — Wodoi, cú đốm, và Djingun, cú nâu xám nhỏ — đã làm một điều vẫn còn níu giữ cả xứ sở này.

tiếng Anh

At this place the great Wunnan, the Sharing System, and the Marriage Law, came into being.

tiếng Việt

Chính tại nơi này đã hình thành Wunnan vĩ đại, Hệ thống chia sẻ, và Luật hôn nhân.

Một từ duy nhất, vậy mà chỉ hai điều mà ta vẫn tách bạch: sự lưu chuyển của vật chất và sự kết giao của gia tộc. Mowaljarlai nhấn mạnh: đó không phải là một đạo lý trong nhiều đạo lý, mà là luật lệ mà mọi thứ khác đều quy về. Mọi thứ đều nằm dưới một từ duy nhất, Wunnan. Điều Wodoi và Djingun thiết lập không phải là một phong tục thân thiện của láng giềng tốt bụng, mà là bộ khung của xã hội — ai kết hôn với ai, và do đó ai nợ ai.

tiếng Anh

Wodoi and Djingun, these two Nightjar Men, they made the law for men and women.

tiếng Việt

Wodoi và Djingun, hai Người Cú Mèo ấy, đã đặt ra luật lệ cho đàn ông và đàn bà.

Luật phân cho mỗi người một “da” — nhóm họ hàng của mình. Một Wodoi cưới một Djingun, một Djingun cưới một Wodoi; không bao giờ lấy người cùng “da”. Từ quy tắc này nảy sinh một mạng lưới nghĩa vụ không dừng lại ở ranh giới thị tộc. Mowaljarlai chứng minh bằng trải nghiệm: ông có thể đi khắp lục địa, và ở đâu luật cũng nhận ra ông.

Ở đầu kia đất nước, ông kể, tại Yirrkala, vùng Arnhem Land, các trưởng lão đến gặp ông và chỉ hỏi một câu: “What your skin?” — “Da của anh là gì?” Ông đáp: “Wodoi.” Và ngay lập tức: “Đi sang kia, đó là nhóm Wodoi.” “This goes all the way to Mornington Island, Arnhemland, Weipa – anywhere” — điều này có giá trị đến đảo Mornington, Arnhem Land, Weipa; khắp nơi. Xưng danh ở đây không phải để khẳng định bản sắc cá nhân: đó là nói ngay lập tức vị trí của mình trong mạng lưới chia sẻ, mình nhận từ ai và nợ ai. Wunnan không kết nối những cá nhân rộng lượng; nó kết nối những vị trí.

Và tại mỗi nút thắt của mạng lưới là một chức năng rõ ràng. Nơi các con đường trao đổi giao nhau, có người quyết định sự phân phối công bằng — Mowaljarlai gọi đó là duat, người phân xử trong giao thương của Wunnan. Chia sẻ không phải là dòng chảy tự phát: nó có những ngã tư, những trọng tài, những quy tắc lưu thông.

Đây là điểm cần phân biệt, trước mọi sự so sánh. Ta cũng có những từ cho điều này — chia sẻ, hào hiệp, đoàn kết. Nhưng với ta, chúng chỉ một phẩm chất của tâm hồn: một khuynh hướng mà một người có thể có hoặc không, được ca ngợi ở người tốt và bị tiếc nuối khi thiếu ở kẻ khác. Chia sẻ vẫn chỉ là phần thêm vào, bổ sung sau cho một xã hội vốn dựa trên sở hữu và tích lũy. Mowaljarlai đảo ngược trật tự. Wunnan không phải là thứ thêm vào xã hội: nó chính là xã hội, là khung xương đầu tiên. Người ta không tuân theo nó vì lòng tốt; người ta bị ràng buộc với nó như xà ngang đỡ mái nhà. Cái gì lưu chuyển phải được lưu chuyển, và giữ lại phần dư không phải là thiếu đức hạnh — mà là tự tách mình khỏi thế giới, trở thành kẻ cô lập mà luật không còn công nhận.

Sự cho đi, với ta, thường chờ đợi sự đáp trả: ta cho để một ngày kia nhận lại, và trao đổi cân bằng sổ sách. Wunnan không vận hành như một món nợ cần thanh toán. Nó vận hành như mối quan hệ họ hàng: người ta không “trả” cho cha mẹ, mà thuộc về cùng một thân thể với họ. Đó mới là điểm đứt gãy. Sự chia sẻ của ta giả định những cá nhân tách biệt trước, rồi tự nguyện kết nối; Wunnan giả định một mối liên hệ có trước, mà mỗi người chỉ là một điểm trong đó. Thứ nhất xuất phát từ sở hữu và làm dịu nó; thứ hai chưa bao giờ đặt ra sở hữu.

Vậy còn một câu hỏi mà hai đống đá này để ngỏ. Khi ta gọi chia sẻ là một phẩm chất đẹp đẽ — điều mà ta mong tìm thấy ở con người —, phải chăng ta đã thừa nhận rằng với ta, nó chỉ là ngoại lệ? Và rằng bên dưới những lời nói ấy, luật khác mới là luật thực sự: luật giữ lại?