Một mình, hay cùng người

Mọi mối liên hệ gọi là tình bạn đều không giống nhau. Ta dùng chung một từ cho kẻ chia sẻ lợi ích, cho người làm vui khoảnh khắc, và cho người mà ta sẵn sàng thức đêm lo lắng. Một từ duy nhất, đặt ngang bằng lên những gắn bó chẳng đồng điệu — và chính sự ngang bằng hời hợt ấy khiến ta lầm tưởng: cứ ngỡ đã có bạn, hóa ra chỉ là kẻ đồng hành tình cờ.

Aristotle dành trọn hai cuốn sách để bàn về tình bạn, và khởi đầu bằng việc phá tan sự lầm lẫn. Ông nhận xét, ta yêu điều hữu ích, điều dễ chịu, hay điều tốt đẹp — từ đó sinh ra ba loại tình bạn, tùy theo động cơ. Hai loại đầu kết nối thực sự, nhưng chỉ là ngẫu nhiên: ta không yêu người ấy vì chính họ, mà vì lợi ích hay niềm vui họ mang lại, và mối dây sẽ đứt khi một trong hai không còn. Chỉ còn loại thứ ba.

Tình bạn hoàn hảo là tình bạn giữa những người đức hạnh, những người giống nhau ở đức hạnh; bởi họ mong điều tốt cho nhau vì họ tốt; và họ tốt tự thân. Những người chỉ mong điều tốt cho bạn mình vì những lý do cao đẹp ấy mới là bạn chân chính.

Ở đây, ta yêu người khác vì chính họ, chứ không vì những gì họ mang lại; và vì đức hạnh không phai mờ, tình bạn cũng không tan biến theo — “tình bạn của những trái tim cao thượng kéo dài chừng nào họ còn giữ được sự tốt lành và đức hạnh”. Từ đó, Aristotle rút ra một hệ quả khiến ta ngỡ ngàng trong một nền đạo đức hướng tới hạnh phúc: tình bạn chân chính không phải là điều thêm thắt vào đời sống viên mãn, mà là một phần của nó. Ngay cả người tự đủ cũng cần bạn, bởi không ai có thể thực hiện điều tốt trong cô độc. Sống tốt, theo Aristotle, là sống-cùng.

Loại tình bạn nào Aristotle coi là duy nhất chân thực?

Đó là tình bạn giữa những người tốt, yêu nhau vì chính họ, chứ không vì những gì họ mang lại. Aristotle phân biệt ba loại tình bạn — vì lợi ích, vì khoái lạc, vì đức hạnh —, nhưng chỉ có loại cuối cùng mới trọn vẹn: đối tượng của nó, đức hạnh, không thay đổi, nên nó bền vững, trong khi hai loại kia sẽ tan rã khi lợi ích hay niềm vui không còn. Nó đòi hỏi thời gian và sự bình đẳng, và rất hiếm hoi.

Một giọng điệu khác cân nhắc người đồng hành với sự nghiêm khắc hoàn toàn khác — và không kết luận bằng sự chung sống, mà bằng sự lên đường. Kinh Pháp Cú không hỏi trước tiên điều gì kết nối, mà hỏi ai xứng đáng để ta bước đi bên cạnh.

Khi đi đường, nếu không gặp được người hơn mình, hay ít nhất là người ngang hàng, thà cứ đi một mình còn hơn. Kẻ ngu không phải là bạn đồng hành.

Người đồng hành chỉ đáng giá bởi chính con người họ: bầu bạn với bậc trí “êm ái như người thân”, còn bầu bạn với kẻ ngu “khó chịu như kẻ thù”. Nhưng trong khi Aristotle, khi không có bạn tốt, vẫn giữ hy vọng, thì kinh Pháp Cú lại dứt khoát: nếu không có người ngang hàng hay hơn, con đường một mình vẫn đáng giá hơn sự bầu bạn. Người bạn tốt — người mà ta tôn kính “như kẻ tìm ra kho báu” — là trợ lực quý báu trên hành trình; nhưng họ không phải là đích đến. Bởi đích đến chỉ có thể tự mình đạt tới: “Tự thắng mình là chiến thắng vinh quang nhất.” Người khác đồng hành; họ không giải thoát thay ta.

Hai cách nhìn không trùng khít. Aristotle coi bạn là mục đích: một cái tôi khác, thiếu họ đời sống tốt đẹp vẫn chưa trọn vẹn, một mối dây dệt nên hạnh phúc, không có lý do gì để rời bỏ vì nó là một phần của điều ta tìm kiếm. Kinh Pháp Cú coi người bạn tốt là trợ giúp: ta đón nhận nếu họ nâng đỡ, ta rời đi không hề tổn thất khi bước vào hành trình cô độc, bởi mục tiêu — sự dập tắt khát ái — chỉ có thể tự mình đạt tới, không phải cùng ai khác. Một bên xây dựng sự viên mãn cùng người khác; bên kia vượt qua người khác để đến với bình an chỉ mình mình với mình. Một bên là điều không thể thiếu, bên kia là quý giá nhưng có thể thiếu; và nhầm lẫn giữa hai điều ấy chính là phản bội cả hai.

Thế nhưng, một tiêu chuẩn chung vẫn xuyên suốt, chặt chẽ và kiên định. Cả hai đều không giữ lại mối liên hệ nào không nâng đỡ. Aristotle xếp loại hữu ích và dễ chịu xuống dưới tình bạn chân chính; kinh Pháp Cú coi kẻ ngu là kẻ thù và thà chọn sa mạc còn hơn. Với cả hai, chỉ một tiêu chí duy nhất để đánh giá người đồng hành: họ có đưa ta đến điều tốt đẹp hơn không? Người xứng đáng gọi là bạn là người mà bên cạnh họ, ta trở nên tốt hơn — chứ không phải người chỉ thuận tiện. Và từ tiêu chí ấy, cả hai đều rút ra một hệ quả khắc nghiệt: thà không có bạn còn hơn có bạn giả, thà đi một mình còn hơn bầu bạn với kẻ không nâng đỡ. Nhà tư tưởng của sự chung sống chỉ đón nhận bạn tốt; bậc thầy của hành trình cô độc vẫn sẵn lòng đồng hành cùng người trí. Trên ngưỡng cửa ấy, họ cùng đứng — cùng một cách đo lường mối liên hệ; còn những gì họ làm với nó sau đó, lại mở ra hai chân trời.

Có lẽ bạn chẳng là gì khác ngoài điều này: không phải người ở lại, mà là người bên cạnh họ, ta trở nên tốt hơn — dù sau đó ta bước đi bên họ cả đời, hay lại lên đường một mình.