Không quá khứ, không tương lai

Thời gian, ta vận dụng nó trong từng câu nói — hôm qua, vừa nãy, ngày mai — với sự tự nhiên của kẻ biết mình đang nói về điều gì. Nhưng hãy dừng lại trên từ ngữ ấy, hãy hỏi xem vật quen thuộc này thực chất là gì, và sự tự tin lập tức tan biến. Nó tồn tại nhờ ta không nhìn thẳng vào nó.

Augustinus, trong quyển thứ mười một của Tự Thú, đã dừng lại và nhìn thẳng. Lời thú nhận đến ngay tức khắc.

Vậy thời gian là gì? Nếu không ai hỏi tôi, tôi biết; nhưng nếu muốn trả lời câu hỏi ấy, tôi lại không biết.

Kiến thức thường nhật tan biến ngay khi ta ép nó phải tự diễn giải. Bởi khi soi xét kỹ, thời gian lẩn tránh khắp nơi. Quá khứ “không còn nữa”; tương lai “chưa tới”; chỉ còn hiện tại — nhưng nếu nó tồn tại mãi, nếu nó không trôi tuột về quá khứ, “thì nó không còn là thời gian nữa; nó sẽ là vĩnh cửu”. Hiện tại chỉ có hữu thể với điều kiện là phải chấm dứt: một thứ chỉ tồn tại trong chính quá trình không còn tồn tại. Thời gian, Augustinus viết, chính là cái “hướng đến chỗ không còn là”.

Nếu quá khứ không còn và tương lai chưa tới, vậy chúng ở đâu khi ta gọi tên chúng? Augustinus chỉ tìm thấy một nơi chốn duy nhất.

Có ba thời: hiện tại của quá khứ, hiện tại của hiện tại và hiện tại của tương lai. Bởi lối hiện diện ba ngôi này chỉ tồn tại trong tâm trí; ngoài tâm trí, tôi không thấy nó ở đâu khác. Hiện tại của quá khứ là ký ức; hiện tại của hiện tại là sự chú ý; hiện tại của tương lai là sự chờ đợi.

Theo Augustinus, thời gian tồn tại ở đâu?

Ngoài tâm trí, quá khứ và tương lai đều không có hữu thể: quá khứ không còn, tương lai chưa tới. Augustinus chỉ công nhận một hiện tại, không có độ dày. Ba thời chỉ tồn tại trong tâm hồn: ký ức giữ quá khứ, chú ý giữ hiện tại, chờ đợi giữ tương lai. Thời gian không phải là một vật ở bên ngoài, mà là một sức căng của tâm trí.

Do đó, đo lường thời gian không phải là đo lường một vật thể: đó là cảm nhận tâm hồn căng ra giữa những gì nó níu giữ và những gì nó trông ngóng. Augustinus gọi sự giằng xé ấy bằng một từ cũng đồng thời diễn tả một vết thương — đời ông, ông thú nhận, “chỉ là một sự tản mát”, một hữu thể phân rã “theo những ngày cũ kỹ của ta”.

Đối lập với sự phân tán ấy, ông chỉ có một giải pháp: thu mình lại “trong sự bất biến luôn hiện diện”, trở về với sự thống nhất, “không còn nhớ những gì đã qua, không còn khắc khoải mong chờ những gì sẽ tới rồi cũng sẽ qua”. Phương thuốc cho thời gian không phải là một thời gian tốt đẹp hơn; đó là hiện tại không trôi qua, là vĩnh cửu nơi không gì tuột mất. Augustinus xuyên qua khoảnh khắc để thoát lên trên nó.

Một giọng nói khác, sinh ra ở phương trời đối nghịch, cũng dừng lại tại cùng một điểm — tâm hồn bị kẹp giữa những gì không còn và những gì chưa tới — nhưng rút ra một kết luận hoàn toàn khác. Trang Tử vừa mất vợ. Một người bạn thấy ông ngồi hát, gõ nhịp vào chiếc bát. Khi bị trách móc, ông đáp.

Sinh tử nối tiếp nhau, như bốn mùa tuần hoàn.

Ông không giả vờ thờ ơ: “ta cũng từng có lúc động lòng”, ông nói, trước khi nhận ra “không có lý do gì để làm thế”. Điều giải tỏa nỗi buồn không phải là sự cứng rắn, mà là một tri kiến — thấy rằng sinh và tử nối tiếp như đông sang xuân, rằng một hữu thể chuyển hóa từ hình thái này sang hình thái khác trong một sự biến hóa vô cùng. “Vì ta đã hiểu rõ điều đó, nên ta không khóc thương nàng.” Không có hiện tại vĩnh cửu để vươn tới: chỉ có vòng quay của bốn mùa, mà ta hòa vào thay vì níu kéo.

Đừng nhầm lẫn hai cách tiếp cận này. Với Augustinus, thời gian là một thiếu sót, dấu hiệu của một tâm hồn sa ngã khỏi sự thống nhất; khuynh hướng của ông là hướng lên cao — thoát khỏi dòng chảy, thu mình trong một hiện tại vĩnh cửu không biết trước sau. Với Trang Tử, không có sự sa ngã, cũng không có gì vượt trên dòng chảy: biến hóa chính là bản chất của thực tại, và sự tự tại nằm ở chỗ buông mình vào đó, chứ không phải thoát ly. Một người vươn lên khỏi thời gian; người kia trôi theo nó. Xem hai thái độ này là một sẽ phản bội cả hai.

Song chúng lại gặp nhau tại chính điểm mà thời gian gây đau đớn. Điều nặng nề, ở cả hai, chính là sự níu kéo vào những gì không còn và sự háo hức hướng tới những gì chưa tới — ký ức níu giữ, chờ đợi kéo căng. Nới lỏng sự níu kéo ấy, còn lại gì? Chỉ còn hiện tại, điểm không bề dày. Augustinus thấy ở đó cánh cửa hẹp nơi vĩnh cửu hiện hình; Trang Tử thấy ngưỡng cửa nơi mỗi mùa đều tròn đầy theo cách của nó. Cùng một lưỡi dao, đi ngược chiều nhau: một người thu mình hướng lên, một người buông mình theo dòng. Với cả hai, khoảnh khắc không còn tuột mất khi ta ngừng đuổi theo những gì vây quanh nó.

Quá khứ không còn, tương lai chưa tới. Chưa bao giờ có gì khác; và chính trên sợi chỉ mảnh mai tưởng chừng không thể gánh nổi ấy, cả hai đều đứng vững.