Trái dại và gỗ thô

Một phán quyết thường rơi xuống trước khi con mắt kịp nhìn. « Man di », « hoang dã » : lời đã thốt ra, và đã phán xử. Khi vua Pyrrhus chứng kiến đội hình quân La Mã mà người ta bảo là man di, ông chợt dừng lại : « Ta không biết những kẻ này có phải man di không […] nhưng cách bố trí của họ thì hoàn toàn không phải. » Từ ngữ báo trước sự hỗn loạn của kẻ xa lạ ; nhưng sự vật trước mắt lại phủ nhận điều đó. Montaigne rút ra một nguyên tắc cứng rắn : « Chính lý trí của ta, chứ không phải lời người khác nói, mới phải là điều quyết định phán xét của ta. »

Toàn bộ tiểu luận « Về những người man di » đào sâu khoảng cách giữa lời đã nghe và sự vật đã thấy. Montaigne từng có bên mình, suốt nhiều năm, một người trở về từ Tân Thế giới ; ông lắng nghe người ấy mô tả một dân tộc, và không tìm thấy điều gì đáng lên án — ngoại trừ cái nhìn đã thành thói quen của chính chúng ta.

Tôi không thấy điều gì man di hay hoang dã trong những gì người ta kể về dân tộc ấy, ngoại trừ việc mỗi người đều gán những từ đó cho những gì không thuộc tập quán của mình.

Vậy nên « man di » không phải là đặc tính của kẻ khác : đó là khoảng cách giữa kẻ khác với tập quán của ta. Chúng ta coi phong tục nước mình là thước đo của chân lý và lý trí, rồi gọi là khiếm khuyết tất cả những gì lệch khỏi đó. Montaigne không sửa lại phán quyết bằng một phán quyết khác — ông tháo gỡ chính công cụ của nó. Hình ảnh ông chọn đảo ngược hoàn toàn mối quan hệ thông thường giữa tự nhiên và đã chế tác :

Những người này được gọi là man di, cũng như những trái cây mà ta gán cho cái tên ấy, do tự nhiên sinh ra và lớn lên mà không có bàn tay con người can thiệp. Ngược lại, phải chăng chính những thứ mà ta biến đổi bằng kỹ thuật canh tác, làm méo mó sự phát triển tự nhiên của chúng, mới đáng được gọi như vậy ?

« Hoang dã », ở vườn cây, chỉ trái chưa từng được ghép : không phải thiếu sót, mà là nguyên vẹn. Những phẩm chất của nó, theo Montaigne, là « sống động, mạnh mẽ, chân thực » ; còn ta chỉ « làm thoái hóa » chúng để điều chỉnh « theo khẩu vị đã hư hỏng của mình ». Ở đây, lao động không thêm vào mà cắt bớt. Và niềm kiêu hãnh của kỹ nghệ sụp đổ trước tổ chim mà không bàn tay nào biết tái tạo — « thực ra không có lý do gì để nghệ thuật vượt trội hơn những tác phẩm của tự nhiên, người mẹ vĩ đại và quyền năng của chúng ta ».

Montaigne gọi gì là « man di » ?

Đó là những gì ít chịu tác động của bàn tay ta, và không đánh mất sự toàn vẹn ban đầu. Những dân tộc ấy, theo ông, chỉ « man di » vì « chưa bị tinh thần con người can thiệp quá nhiều ». Từ ngữ tưởng như mô tả khiếm khuyết của kẻ khác, thực ra lại phơi bày một sự gần gũi mà chính ta đã đánh mất. Sự đảo ngược hoàn tất khi Montaigne cuối cùng áp dụng thước đo ấy vào chính thế giới của mình :

Ta có thể gọi những dân tộc ấy là man di nếu xét theo lý trí, nhưng không thể so với ta, những kẻ vượt trội họ về mọi loại man di.

Sắc nhọn của câu văn không phải là tôn vinh kẻ khác và lên án đồng loại — đó vẫn là cái nhìn thô thiển ấy, chỉ đảo ngược lại. Nó tinh tế hơn : nó tước đi của tập quán cái quyền tự coi mình là lý trí. Con mắt từng phán xét giờ nhận ra chính nó cũng có thể bị phán xét. Đó chính là động thái của kẻ hoài nghi vùng Périgord — ta biết gì chứ ? —, không phải để không nhìn thấy gì, mà để ngừng nhầm lẫn cái đang có trong tay với bản chất của sự vật.

Cách đó rất xa, trong một ngôn ngữ không biết đến Tân Thế giới hay ăn thịt người, một văn bản khác cũng hoài nghi với vật đã chế tác — nhưng theo một lối khác. Lão Tử không đảo ngược cái nhìn về kẻ khác. Ông không so sánh hai dân tộc ; ông quay về trước cả sự chế tác. Nơi Montaigne hạ thấp con mắt phán xét, Đạo Đức Kinh tháo gỡ bàn tay đẽo gọt.

Nếu bỏ trí tuệ, rời xa thận trọng, dân sẽ hạnh phúc gấp trăm lần. […] Nếu bỏ khéo léo, rời xa lợi lộc, trộm cướp sẽ biến mất. […] Hãy để họ phô bày sự mộc mạc, giữ gìn sự thuần khiết, ít tư lợi và ít dục vọng.

« Mộc mạc » và « thuần khiết » ở cuối câu dịch cùng một chữ, từ mang trọng tâm của cả chương.

Phác là hình ảnh đối lập của vật dụng. Chừng nào khối gỗ chưa bị đẽo, nó có thể trở thành bất cứ thứ gì ; cắt nó đi là cố định nó thành một vật, và đánh mất tất cả những khả năng khác. Trí tuệ, khéo léo, lợi lộc mà Lão Tử khuyên bỏ lại đều là những vết khắc : mỗi vết chuyên biệt hóa, tức là cắt bớt. Trở về với gỗ thô không phải là tự làm nghèo — mà là quay về trạng thái toàn vẹn, trước cả sự chế tác.

Hai con đường không giống nhau. Montaigne xuất phát từ kẻ khác — dân tộc « hoang dã » mà cái nhìn về họ khiến ông nghi ngờ tập quán của chính mình ; động thái của ông mang tính phê phán, hướng ra bên ngoài, và dừng lại ở sự tạm ngừng : ông không rao giảng trở về với gỗ thô, chỉ tước đi của tập quán cái danh hiệu thước đo. Lão Tử không nhìn ai ở xa ; động thái của ông mang tính bản thể, hướng về nguồn cội : cái chưa chế tác có trước cái đã chế tác như khối gỗ có trước chiếc bình, và ta quay về đó. Một người nghi ngờ một phán xét, người kia tháo gỡ một sự chế tác.

Thế nhưng cả hai đều từ chối điều giống nhau : coi vật đã chế tác, đã vun trồng, đã tinh luyện là thước đo của cái tốt. Với Montaigne, trái cây ghép là trái cây « hư hỏng » theo khẩu vị hư hỏng của ta ; với Lão Tử, chiếc bình đẽo gọt là sự thu hẹp của khối gỗ toàn vẹn. Trong cả hai trường hợp, điều tự cho là một sự tăng thêm — văn hóa, khéo léo, sự trau chuốt của lễ giáo — có thể chỉ là một sự cắt bớt mà ta không nhận ra, còn cái tự nhiên chưa chạm đến lại là sự viên mãn bị coi là khiếm khuyết. Trái dại và gỗ thô gọi tên cùng một điều dưới hai bầu trời : không phải cái thô ráp thiếu hình hài, mà là sự toàn vẹn trước khi bị đẽo gọt theo nhu cầu của ta. Không cùng một lối vào — hạ thấp con mắt, tháo gỡ bàn tay —, nhưng cùng một căn phòng.

Còn lại câu hỏi mà cả sự nghi ngờ lẫn gỗ thô đều không thay ta trả lời : khi ta nói một điều gì đó thô lỗ, hoang dã, man di, phải chăng ta đang mô tả sự vật — hay khoảng cách giữa nó với một vật đã chế tác mà ta, không hay biết, đã coi là bản chất tự nhiên ?

À lire aussi

• 11 juin 2026·taoismeNommer, c'est diviserTchouang-tseu regarde les mots comme des sentiers frayés par les pas ; Spinoza les voit naître du corps de chacun. La querelle des noms s'éteint quand le regard se déplace.
• 9 juin 2026·transversalLe bien suprême est comme l'eauLao-Tseu propose l'eau pour modèle du sage : céder, descendre, ne lutter contre rien. Marc Aurèle offre le roc que les vagues battent. Deux chemins, un même sommet : n'être pas mû.
• 3 juin 2026·transversalLe moyeu videLao-Tseu sur l'usage du non-être, en regard de Sénèque