Niềm vui là một sự chuyển dịch
Với Spinoza, niềm vui không phải là một trạng thái mà là dấu hiệu của một năng lực đang tăng trưởng
Chúng ta thường nói về niềm vui như một nơi chốn để lưu trú: ở trong niềm vui, tìm thấy niềm vui, đánh mất niềm vui. Ngôn ngữ thường nhật biến nó thành một tâm trạng, một sắc thái tâm hồn, thứ gì đó ta sở hữu hoặc bị tước đoạt. Spinoza định nghĩa khác hẳn, và sự dịch chuyển này sâu sắc hơn vẻ ngoài.
Niềm vui là sự chuyển dịch của con người từ một mức độ hoàn thiện thấp hơn lên một mức độ hoàn thiện cao hơn. Nỗi buồn là sự chuyển dịch của con người từ một mức độ hoàn thiện cao hơn xuống một mức độ hoàn thiện thấp hơn.
Từ then chốt của toàn bộ lập luận nằm ở sự chuyển dịch. Chính Spinoza cũng dừng lại ở đó trong phần giải thích sau các định nghĩa: “Ta nói sự chuyển dịch. Bởi niềm vui không phải là sự hoàn thiện tự thân.” Nếu ta sinh ra đã hoàn thiện, ta sẽ không cảm nhận được niềm vui — ta đơn giản là hoàn thiện, mà không hề hay biết. Niềm vui không phải là một bậc thang; nó là việc vượt qua một bậc thang. Ta không sở hữu nó, ta đi qua nó. Ngay khi ta tưởng đã định cư trong đó, nó đã biến mất.
Từ đó nảy sinh một hệ quả phản trực giác. Niềm vui không phải là phần thưởng cho công đức; nó đi kèm, gần như máy móc, với mọi sự gia tăng năng lực hành động của ta. Spinoza diễn đạt điều này không chút vòng vo:
Niềm vui và nỗi buồn, xét ở đây, là những đam mê qua đó năng lực của mỗi người, hay nỗ lực để duy trì sự tồn tại của mình, được tăng cường hoặc giảm sút, được hỗ trợ hoặc hạn chế.
Với Spinoza, mọi sinh thể đều nỗ lực duy trì sự tồn tại của mình; đó là bản chất của nó, chứ không phải một lựa chọn đạo đức. Niềm vui không gì khác hơn là cảm giác, từ bên trong, rằng nỗ lực ấy đang thành công — rằng ta có thể làm được nhiều hơn một chút. Nỗi buồn là cảm giác ngược lại: “hành động làm giảm hoặc hạn chế năng lực hành động của con người”. Nó không phải là lỗi lầm, không phải là thử thách đáng giá, cũng không phải là chiều sâu. Đó là một sự suy giảm. Có điều gì đó, trong ta, trở nên kém khả năng hơn.
Nhà triết học rút ra từ đó một kết luận lạnh lùng. Nếu nỗi buồn làm giảm năng lực của ta, thì bất cứ điều gì gây buồn phiền đều làm ta suy yếu — không ngoại lệ, bất kể vẻ cao quý của nó. Một nền đạo đức, một sự sùng kính, một trật tự nào đó mà cần đến nỗi buồn của ta, nuôi dưỡng bằng mặc cảm tội lỗi, nỗi sợ hãi hay sự oán giận của ta, chính là đang làm việc để khiến ta kém năng lực hơn. Spinoza đã đặt tên cho phần thứ tư của Luân lý học là “Về sự nô lệ của con người”: với ông, làm nô lệ chính là điều này — bị dẫn dắt bởi những cảm xúc mà ta không hiểu, và coi chúng như bản chất của sự vật.
Thời đại chúng ta đã biến những đam mê buồn thành một nguồn tài nguyên, gần như một ngành công nghiệp. Sự so sánh vô tận, những cảnh báo được duy trì liên tục, cảm giác thiếu thốn không phải ngẫu nhiên níu giữ sự chú ý: chúng níu giữ vì chúng làm ta suy yếu, và một kẻ suy yếu sẽ không ngừng tìm cách tự chữa lành ở nơi người ta hứa hẹn — với cái giá phải trả. Spinoza không đối phó với điều đó bằng sự xao lãng, vốn chỉ là một dạng nỗi buồn khác đội lốt. Ông đối phó bằng sự hiểu biết: một nỗi buồn mà ta đã nắm bắt được nguyên nhân sẽ không còn hoàn toàn là một đam mê bị động nữa.
Tuy nhiên, cần tránh nhầm lẫn niềm vui mà ông hướng tới với sự phấn khích hay khoái lạc đơn thuần. Spinoza phân biệt rõ ràng niềm vui của toàn bộ tâm hồn với cái mà ông gọi là sự cù lét — sự thỏa mãn của một phần trong ta đạt được bằng cách hy sinh phần còn lại, và hoàn toàn có thể đi kèm với sự suy giảm tổng thể. Niềm vui theo nghĩa mạnh làm tăng năng lực của toàn bộ sinh thể; đó là lý do nó hòa hợp với lý trí, và cũng là lý do không ai có thể tước đoạt nó từ bên ngoài như thu hồi một tài sản ta tưởng đã sở hữu. Nó không phải là một thứ sở hữu.
Vậy nên, niềm vui không phải là thứ ta có. Đó là tên gọi của sự gia tăng sức mạnh tồn tại của ta, khi nhìn từ bên trong. Ta không tìm kiếm nó như tìm một nơi chốn; ta nhận ra nó, sau sự việc, qua một dấu hiệu rất đơn giản: rằng giờ đây, ta có thể làm được nhiều hơn trước.
À lire aussi
Nguồn được trích dẫn
- Baruch Spinoza, Éthique, ấn bản Wikisource (Garnier Frères, 1913), dịch Charles Appuhn.