Itak ya da Hâlâ Konuşan Orman

Aynu dili epistemik bir isyan olarak

Itak ya da Hâlâ Konuşan Orman
Hirasawa Byōzan (平沢屏山), 1822 - 1876. Hokkaidō, Japon, Doğu Asya — Aynu iomante ayı ruhu gönderme töreni, Hirasawa Byōzan, 1875. Wikimedia Commons, Kamu malı (CC0).
S

Direnen yas

Shigeru Kayano’ya göre Aynu dili bir kalıntı değil, sömürgeci sessizliğin hüküm sürmesini istediği anlarda bile kendini dayatan bir varlıktır. Davet edilmediği bir cenaze törenine, itak’la bir söz getirme gerekliliğini hissederek gittiğini anlatır. Hazırladığı metin protokoler bir saygı duruşu değil, içsel bir zorunluluktan doğan tek seferde yazılmış bir sözdür. Budist dualarının ardından bu metni topluluğun önünde okuduğunda, yaşlılar anladıkları için sevinç gözyaşları döker. Onlar için bu sözler folklorik bir merak değil, yaşayan bir şeyin kanıtıdır; kimliklerinin ta kendisine dokunan bir titreşimdir.

Kayano bu sahnenin daha geniş bir gerçeği açığa çıkardığını gözlemler: Aynu dili bir müze nesnesi değil, etki eden bir güçtür. Okuduğu sözler kendisine değil, atalardan, tanrılardan geçmiş sözlerdir. Yalnızca yaşayanlara değil, ölümlere de hitap ederler; sanki dünyalar arasındaki sınır, söylenişle birlikte silinir. Bahsettiği cenaze metninin yapısı da bu geçirgenliği yansıtır: Teselli sözleri, ormanlarda, dağlarda ve nehirlerde yaşayan kamuy’lar’a yakarışlarla iç içe geçer. Dil böylece kuşaklar arasında bir köprü olur; aynı zamanda insanlarla insan-olmayanlar, görünenle görünmeyen arasında.

İstemeden elçi

Shigeru Kayano kendini asla bir kahraman olarak sunmaz; yalnızca bir aracıdır. Aynu masallarından oluşan bir derlemeyle edebiyat ödülü aldığında, bu tanınmanın kendisine ait olmadığını vurgular. Bu sözleri, gökkuşağı ya da sis gibi yok olup gitmesinler diye, ataların sözlerini toplamak üzere tanrıların onu seçtiğini söyler. Kendini, bu öyküleri kendisine aktaran yaşlı anlatıcılarla gelecek kuşaklar arasında bir köprü olarak tanımlar. Yine de bu alçakgönüllülük bile bir direniş eylemidir: Bu sözleri sahiplenmeyi reddederek, onları her türlü sahiplenme ya da folklorlaştırma girişiminden korur.

İngilizce

Fearing that the words they created and the words our ancestors created-those that existed in no small number-would disappear like rainbows or haze, they used me as a messenger to pick up and gather together the words of our ancestors.

Türkçe

Kendilerinin döktüğü ve atalarımızın yarattığı –ki sayıları az değildi– sözcüklerin gökkuşağı ya da sis gibi yok olup gitmesinden korktukları için, atalarımızın sözlerini toplamam ve bir araya getirmem için beni elçi seçtiler.

Shigeru Kayano, Our Land Was a Forest , kitap Ainu Spirits Singing  — baskı Sarah M. Strong’un İngilizce çevirisinden (Ainu Spirits Singing, University of Hawai'i Press, 2011), Fransızca evirme, trad. viasophia

Arşiv olarak orman

Kayano için Aynu dili yalnızca bir iletişim aracı değil, dünyayı bilme biçimidir. Sözcükler nesneleri değil, ilişkileri adlandırır: İnsanlar, kamuy’lar ve toprak arasındaki bağları. Derlediği masallardan söz ederken, bu öykülerin kurmaca olmadığını, Japon devleti tarafından marjinalleştirilmiş kadim bilgiler, dünyayı anlama yolları olduğunu vurgular. Onları korumak, yalnızca bir dili değil, ormanın bir sömürü kaynağı değil de diyalog kurulacak canlı bir varlık olarak görüldüğü bütün bir epistemolojiyi muhafaza etmektir.

Bu dünya görüşü politik direnişten ayrı düşünülemez. Kayano, Aynu dilinin yasaklandığını, Aynu çocuklarının okulda bu dili konuştukları için cezalandırıldığını, atalarının topraklarının gaspedildiğini hatırlatır. Tüm bu şiddete rağmen dil varlığını sürdürür; onu ölmeye bırakmak istemeyen bireyler tarafından taşınır. İtak’la söylenen her söz bir isyan eylemidir: Biz hâlâ buradayız, dünyayı düşünme biçimimiz de öyle, demektir.

Yanan miras

Kayano, anlatısının sonunda edebiyat ödülünü alırken yaşadıklarını aktarır. Bu ödülü kişisel bir onur olarak değil, tanrıların ve ataların bir tanınması olarak görür. Bu ayrıcalık, der, kendisine değil, bu sözlerin hayatta kalmasını sağlayan herkese aittir. Ödülü kabul ederken, bu sözleri aktarmaya, susturulmak üzere olan bir sesi duyurmaya devam etme sorumluluğunu da üstlenir.

Kayano için Aynu dili, cam fanus altında korunacak bir miras değil, canlı tutulması gereken bir ateştir. Alevi zayıf da olsa hâlâ yanmaktadır. Her öğrenen çocukla, her anlatan ozanla yeniden canlanır. Ve bu canlılık, bir halkın izlerini silmek isteyenler için en büyük tehdittir. Çünkü ölmeyi reddeden bir dil, susmayı reddeden bir bellektir.

Alıntılanan Kaynaklar

  • Shigeru Kayano, Our Land Was a Forest, baskı Sarah M. Strong, Ainu Spirits Singing, University of Hawai'i Press, 2011 (manuscrit de 1922, publié en 1923), çev. Sarah M. Strong (de l'ainu et du japonais vers l'anglais) ; rendu français maison.