Poser de bonnes questions
Vinciane Despret’nin etolojiyi tersine çeviren *yöntemli hareketi*: bir hayvanın ne yapabildiğini sormadan önce, ona sorulan sorunun doğru olup olmadığını sormak. Cevap hayvanda hazır bulunmaz; ortaya çıkar — ya da çıkmaz — onu karşılamak için kurulan düzeneklere göre. Yanlış sorulduğunda hayvan aptal görünür; doğru sorulduğunda yetenekli hale gelir. Soru hayvanı betimlemez, onu dönüştürür — ve soruyu soranı da.
L’éthologie nous l’a appris, certaines questions ne peuvent recevoir de réponses que si l’on construit des conditions concrètes, non seulement qui permettent à ces questions d’être posées, mais qui rendent ceux qui les posent sensibles à la réponse, qui les rendent capables de pouvoir la saisir quand elle reçoit la chance d’émerger.
Kitabın tamamı, başlığında yatıyor; bu bir vaat değil, bir şart: eğer onlara doğru sorular sorulursa. Despret, bir etolog gözlemiyle başlıyor. Hayvanların aptallığına hükmeden deneyler, neredeyse her zaman soruyu yanlış sormuş — güvercini, sıçanı ya da maymunu, tek mümkün yanıtın başarısızlık olduğu bir düzeneğe hapsetmişlerdir. Düzeni değiştirin, sözde aptal hayvan yetkin olduğunu gösterir. Kusur hayvanda değil, sorgulamadadır.
İşte bu yüzden tersine çevirme: bir yanıt, hayvanın içinde önceden var olup okunmayı beklemez. O, ancak “somut koşullar” inşa edildiğinde —ki bu koşullar yanıtı dile getirilebilir kılar— “ortaya çıkma şansı” bulur; karşılığında da araştırmacıyı “yanıta duyarlı” hale getirir. Jocelyne Porcher ineklerin çalışıp çalışmadığını öğrenmek istediğinde, zaten orada duran bir davranışı ölçmez; düzeneğini değiştirir, ineklere “sorular sorar” ve böylece çalışmanın nihayet algılanabilir hale geldiği durumu yaratır. Doğru soru gerçeği betimlemez, onu mümkün kılar. İlişkinin iki ortağını birlikte dönüştürür.
Dolayısıyla iyi sorular sormak, hayvana karşı açık ya da iyi niyetli olmak değildir: Bu, bir yöntem gereğidir ve neyi mümkün kıldığıyla değerlendirilir. Aynı zamanda bir canlının ne yapabileceğine önceden karar vermek de değildir — tam tersi: Yetkinliklerinin listesini kapatmayı reddetmektir, çünkü göz ardı edilen bir yetkinlik çoğu zaman henüz yanlış sorulmuş bir sorudur. Klasik deneyler ölçmeye çalışırken, bu hareket ayarlamaya yönelir — insan-ötesi dünyaya gösterilen aynı dikkatin, yaşam diplomasisinin bir parçasıdır.