Khi linh hồn đến ngửi hoa

Vine Deloria Jr. kể lại một đám tang ở nghĩa trang Thiên Chúa giáo tại Mission, Nam Dakota. Thi hài đã được hạ huyệt, người thân vẫn đứng bên mép huyệt, thì một bà lão bước tới đặt một quả cam lên mộ. Vị linh mục Anh giáo vừa làm lễ vội vàng đến lấy quả cam đi: “Bà nghĩ người quá cố sẽ đến ăn quả cam này khi nào?” Một người đàn ông Sioux ở đó đáp: When the soul comes to smell the flowers! — khi linh hồn đến ngửi hoa. Không ai nói thêm lời nào. Hai quan niệm về cái chết vừa chạm nhau mà không hiểu nhau: với người này, người chết đã đi xa và không trở lại; với người kia, họ vẫn lảng vảng gần đây, và ta có thể dành chỗ cho họ.

Cảnh tượng ấy, Deloria không kể như một giai thoại đẹp đẽ. Nó mở đầu chương giải thích tại sao, trong nhiều dân tộc bản địa châu Mỹ, cái chết không mang bộ mặt của sự đứt đoạn. Không phải vì dũng cảm hay phủ nhận: bởi nó nằm trong một cách hiểu về sự sống rộng lớn hơn cá nhân đang chết.

tiếng Anh

Human beings were an integral part of the natural world and in death they contributed their bodies to become the dust that nourished the plants and animals that had fed people during their lifetime. Because people saw the tribal community and the family as a continuing unity regardless of circumstance, death became simply another transitional event in a much longer scheme of life.

tiếng Việt

Con người là một phần không thể tách rời của thế giới tự nhiên, và khi chết đi, họ trả lại thân xác để trở thành bụi đất nuôi dưỡng cây cối và muông thú, những sinh linh từng nuôi sống họ suốt cuộc đời. Bởi vì người ta coi cộng đồng bộ lạc và gia đình như một thể thống nhất liên tục, bất chấp mọi hoàn cảnh, cái chết đơn thuần chỉ là một sự kiện chuyển tiếp nữa trong dòng chảy cuộc sống dài lâu hơn nhiều.

Hai cử chỉ nằm gọn trong hai câu ấy. Thứ nhất: thân xác không mất đi, nó được trả lại. Cái từng ăn từ đất đai giờ trở về nuôi dưỡng đất đai — cái chết hòa vào vòng tuần hoàn thay vì phá vỡ nó. Thứ hai, kín đáo nhưng quyết định: nếu coi cộng đồng và gia đình là một thể thống nhất liên tục, thì chết không phải là rời bỏ tổng thể ấy; chỉ là thay đổi vị trí bên trong nó. Người chết không rời xa người thân hay mảnh đất của họ — họ chỉ ở lại theo cách khác. Chính tính liên tục này, Deloria đặt làm nền tảng cho mọi điều còn lại: ta không rút ra sự bình thản trước cái chết từ một học thuyết về linh hồn, mà từ sự vững chãi của tổng thể mà ta thuộc về.

Từ thể thống nhất ấy, ông rút ra một hệ quả cụ thể. Nếu người đã khuất vẫn spiritually alive on the land — còn sống về mặt tinh thần trên mảnh đất ấy —, thì từ bỏ mảnh đất chính là bỏ rơi người chết. Deloria nói thẳng: nhiều dân tộc đã từ chối giao nộp đất đai vì họ biết tổ tiên vẫn hiện diện ở đó, và lo sợ những kẻ mới đến sẽ không tôn kính họ. Lãnh thổ không phải là tài sản để trao đổi: đó là nơi dòng tộc trú ngụ, sống và chết hòa quyện. Và bởi không gì thực sự rời khỏi tổng thể ấy, cái chết không còn là vực thẳm.

tiếng Anh

We are not faced with formless and homeless spirits in this idea but with an ordered and purposeful creation in which death merely marks a passage from one form of experience to another.

tiếng Việt

Ở đây, chúng ta không nói đến những linh hồn vô hình và không nơi trú ngụ, mà là một tạo hóa có trật tự và đầy ý nghĩa, trong đó cái chết chỉ đánh dấu sự chuyển tiếp từ một hình thức trải nghiệm này sang hình thức khác.

Đó chính là ý tưởng — cộng đồng, gia đình và đất đai được coi như một tấm vải liền mạch mà cái chết không thể xé rách — mà Deloria gọi bằng một từ giản dị: thể thống nhất liên tục. Nó nối dài địa lý linh thiêng của ông thêm một bước: không gian không chỉ mang những câu chuyện đã tạo nên dân tộc, mà còn lưu giữ cả người đã khuất. Đất đai là ký ức và nơi trú ngụ.

Còn lại sự chia sẻ mà cảnh tượng quả cam đã vẽ nên trong im lặng. Tôn giáo mà Deloria đối diện đặt số phận người chết vào thời gian: một linh hồn rời bỏ thế giới này, vào một thời điểm, để đi về một nơi không đất — một thiên đường có thể hứa hẹn ở khắp nơi vì nó không ở đâu cả. Còn ông đặt người chết vào không gian của người sống và người chết đoàn tụ: ta không đi đâu xa, ta ở lại, theo cách khác, nơi ta vẫn luôn thuộc về. Tôn giáo thứ nhất hỏi khi nào linh hồn ra đi; tôn giáo thứ hai biết nơi nào linh hồn trở về — ngửi hoa, trên mảnh đất của người thân. Và có lẽ câu hỏi mà lời nói ấy để lại không phải là linh hồn sẽ đi về đâu, mà là: liệu ta còn thuộc về một tổng thể đủ rộng lớn để cái chết của ta chỉ là một sự chuyển tiếp?.