Thỉnh cầu vị chủ nhân của nước

Trên thượng nguồn sông Pastaza, nơi dòng nước chảy từ Ecuador xuống Peru, một người Achuar đang nhìn vào một vực nước sâu rộng. Nơi đây cá nhiều vô kể. Nhưng với ông, những con cá ấy không tự do: chúng có chủ nhân, sống dưới đáy vực. Không ai được tự tiện lấy đồ của người khác. Người đàn ông ấy tên là Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim — ông nói tên mình có nghĩa là « ngọn giáo để chiến đấu » — và ông đã chia sẻ trong tập El ojo verde, nơi những người Amazon tự trình bày tư tưởng của dân tộc mình, về hình hài thế giới như ông được truyền lại.

tiếng Tây Ban Nha

Mi nombre es Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim, que significa ‘lanza para guerrear’; soy de Puerto Rubina. La forma del mundo, según la cosmovisión achuar, la aprendí oralmente de mi abuelo, mis abuelitas y mis tíos.

tiếng Việt

Tôi tên là Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim, có nghĩa là « ngọn giáo để chiến đấu »; tôi đến từ Puerto Rubina. Hình hài thế giới theo thế giới quan Achuar, tôi học được qua truyền miệng từ ông bà, các bác và cô của mình.

Thế giới của người Achuar được cấu thành từ nhiều tầng. Tầng dưới nước là nơi cư ngụ của tsungki — những nhân vật có hình dáng người đàn ông hoặc đàn bà, sống dưới đáy vực sâu và sau thác nước, và là chủ nhân của cá. Tsungki là chủ nhân của cá và các loài thủy sinh khác, Nangkitiar nói; vì thế cá mới dồi dào nơi họ trú ngụ. Họ không phải những thế lực mơ hồ: họ là những chủ nhân, có nhà cửa và đồ đạc.

Tsungki không đơn độc. Thú rừng có chủ nhân là Mana; vườn tược có nữ chủ là Nungkui, sống dưới lòng đất. Và từ việc mỗi lãnh địa đều có chủ nhân, nảy sinh một nguyên tắc không hề mang tính ẩn dụ: không được lấy, mà phải hỏi. Cốt lõi của thế giới này không phải là một niềm tin về cõi vô hình, mà là một hành động.

tiếng Tây Ban Nha

Hay seres visibles e invisibles en la naturaleza, con los cuales el ser humano se relaciona mediante el “discurso”.

tiếng Việt

Trong tự nhiên có những sinh thể hữu hình và vô hình, mà con người giao tiếp với chúng qua « lời nói ».

« Lời nói » ấy không phải lời cầu nguyện mơ hồ: đó là lời thỉnh cầu, hướng đến một chủ nhân cụ thể, vào một thời điểm cụ thể. Trước khi đặt bẫy, người thợ săn phải nói lời thỉnh cầu, xin chủ nhân của muông thú cho phép chim chóc sa vào bẫy. Người phụ nữ ra vườn với giỏ trên lưng luôn phải nói lời thỉnh cầu với Nungkui, vị nữ thần sống dưới lòng đất. Việc lấy đi phải đi kèm lời nói với chủ nhân — không bao giờ được tự tiện lấy. Còn Tsungki, chủ nhân của nước, thường dân không gặp được: chỉ có wishín, người có kiến thức, mới giao tiếp với ông; những người khác chỉ nghe thấy tiếng ông trong đêm, dưới đáy vực, và không ai dám xuống đó. Thế giới có những cánh cửa đóng kín, và người Achuar hiểu điều đó.

Ở đây, ta dễ vội vàng so sánh. Ta từng biết đến kamuy của người Ainu: cú, lửa, nước được coi là những con người chứ không phải « thiên nhiên ». Nhưng tsungki không phải kamuy, và sự khác biệt ấy chính là điều cốt yếu. Kamuy là vị khách — một nhân vật hạ giới thăm viếng thế giới con người, được tiếp đón và có thể bị xúc phạm. Tsungki là chủ nhân — một người mà ta bước vào nhà, và những gì ta muốn lấy đã thuộc về họ. Một bên đặt nền móng cho đạo lý tiếp đãi; bên kia, cho đạo lý xin phép.

Chính từ đây, từ ngữ của người Achuar giải cấu từ ngữ của ta. Ta nói « tài nguyên »: một kho vô chủ, nằm đó, tự do cho ai muốn lấy, chỉ cần quản lý cho tốt. Thế giới của Nangkitiar không biết đến kho vô chủ. Cá thuộc về Tsungki, thú rừng thuộc về Mana, mùa màng thuộc về Nungkui; không gì thuộc về ai cả, nên không gì được phép lấy — tất cả đều phải xin. Trên chiếc khiên Moche, con cua và những con cá vàng xoay quanh một hình tượng trung tâm, như gia đình của vị chủ nhân nước quanh chiếc ghế của ông. Câu hỏi không phải là liệu sông có cá hay không. Mà là cá thuộc về ai, và ta đã nhớ hỏi ý họ chưa.