Suların Efendisine Danışmak

Yukarı Pastaza’da, ırmak Ekvador’dan Peru’ya doğru akarken, bir Achuar adamı derin bir su havuzuna bakıyor. Orada balık bol. Ama onun için bu balıklar özgür değil: onların bir sahibi var, dibinde yaşıyor. Birinin evinden izinsiz alışveriş yapılmaz. Adamın adı Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim — adının «savaş mızrağı» anlamına geldiğini söylüyor — ve El ojo verde adlı derlemeye, Amazon halklarının kendi dünya görüşlerini aktardığı bu kitaba, kendisine aktarılan dünyanın biçimini anlatmış.

İspanyolca

Mi nombre es Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim, que significa ‘lanza para guerrear’; soy de Puerto Rubina. La forma del mundo, según la cosmovisión achuar, la aprendí oralmente de mi abuelo, mis abuelitas y mis tíos.

Türkçe

Adım Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim, «savaş mızrağı» demek; Puerto Rubina’danım. Achuar evren anlayışına göre dünyanın biçimini, dedemden, ninelerimden ve amcalarımızdan sözlü olarak öğrendim.

Achuar dünyası katmanlardan oluşur. İlki, suyun altında, tsungki’lerin — büyük havuzların ve şelalelerin dibinde yaşayan, insan yüzlü erkek ya da kadın varlıkların — mekanıdır. Tsungki’ler balıkların ve diğer su canlılarının sahibidir, diyor Nangkitiar; bu yüzden onların yaşadığı yerde balık boldur. Onlar birer güç değil, mobilyalı bir evleri olan sahiplerdir.

Tsungki yalnız değil. Avın sahibi Mana, bahçenin sahibesi ise toprağın altında yaşayan Nungkui’dir. Her alanın bir sahibi olması, basit bir mecaz değil, bir kural doğurur: almak değil, istemek gerekir. Bu dünyanın temel unsuru, görünmeyene dair bir inanç değil, bir davranıştır.

İspanyolca

Hay seres visibles e invisibles en la naturaleza, con los cuales el ser humano se relaciona mediante el “discurso”.

Türkçe

Doğada, görünen ve görünmeyen varlıklar vardır; insan, onlarla «söz» aracılığıyla ilişki kurar.

Bu «söz», belirsiz bir dua değil; belirli bir sahibe, belirli bir anda yöneltilen bir hitaptır. Tuzak kurmadan önce avcı, avların efendisine bir söz söyleyip kuşların tuzağa gitmesine izin vermesini istemelidir. Sepetiyle bahçeye giden kadın, toprağın altında yaşayan Nungkui’ye her zaman bir söz yöneltmelidir. Almak, bir sahibe hitap edilen bir sözle gerçekleşir — asla basit bir alma eylemiyle değil. Suların efendisi Tsungki’ye gelince, sıradan insanlar onunla karşılaşmaz: yalnızca wishín, bilen adam, onunla muhatap olur; diğerleri onu geceleri havuzun dibinden duyar, ama oraya inmezler. Dünya kapalı kapılara sahiptir ve Achuar bunu bilir.

Burada aceleyle benzerlik kurmak kolay olurdu. Aynu halkında da kamuy ile karşılaşmıştık: baykuş, ateş, su, «doğa» değil, kişi olarak görülür. Ama tsungki bir kamuy değildir ve fark, tüm meseledir. Kamuy bir konuktur — insanların dünyasını ziyarete gelen, ağırlanan ve gücendirilebilen bir kişi. Tsungki ise bir sahiptir — girilecek bir evin ve alınmak istenen şeyin zaten kendisine ait olduğu bir kişi. Biri misafirperverlik etiği kurar; diğeri, izin etiği.

İşte Achuar sözcüğü bizimkini çözüyor. Biz «kaynak» deriz: sahipsiz, orada duran, alanın serbest olduğu, yönetilmesi yeterli bir stok. Nangkitiar’ın dünyasında sahipsiz stok yoktur. Balık Tsungki’nindir, av Mana’nındır, ürün Nungkui’nindir; hiçbir şey kimseye ait değildir, o yüzden hiçbir şey alınmaz — her şey istenir. Moche kalkanında yengeç ve altın balıklar, merkezdeki figürün etrafında dönüyor, tıpkı suların efendisinin ev halkının koltuğunun etrafında döndüğü gibi. Sorun, ırmakta balık olup olmadığı değil. Sorun, kime ait oldukları ve ona danışıp danışmadığımızdır.