Luật lệ khắc trên đất

Hỏi một nhà luật học xem luật của ông nằm ở đâu: ông sẽ mở một bộ luật, những điều khoản được đánh số, những từ ngữ đã được định hình. Năm 2012, dân tộc Kággaba — được biết đến bên ngoài với tên gọi Kogi — đã trao cho Nhà nước Colombia một văn bản về cách sắp xếp và bảo vệ lãnh thổ của họ, Sierra Nevada de Santa Marta. Người ta có thể trông đợi một tài liệu chuyên môn. Nhưng điều được viết ra lại khác: luật lệ điều chỉnh lãnh thổ này không nằm trong ngôn từ, và việc viết ra nó chỉ là giải pháp tạm thời để được lắng nghe bởi những ai chỉ biết đọc chữ trên giấy.

tiếng Tây Ban Nha

esta Ley de Origen no está escrita en palabras, sino en los códigos de nuestro territorio ancestral y se practica de manera diaria entre nuestros mamos y comunidades.

tiếng Việt

Luật Nguồn cội này không được viết bằng chữ, mà nằm trong các mã số của lãnh thổ tổ tiên chúng ta, và nó được thực hành mỗi ngày giữa các mamo và cộng đồng của chúng ta.

Câu nói đảo ngược trật tự quen thuộc với chúng ta. Ở chúng ta, lãnh thổ được cai trị bởi luật: trước hết là văn bản, sau đó mới đến đất đai mà nó được áp dụng. Ở đây thì ngược lại. Luật chính là lãnh thổ; nó được đọc từ những ngọn núi, những dòng sông, những địa điểm tạo nên Sierra. Ley de Origen — « Luật Nguồn cội » — không được ban hành cũng không được xếp vào các bộ luật: nó được thực hành, ngày qua ngày, như cách ta chăm sóc một con đường mòn hay trông nom một dòng suối. Viết ra nó, theo tổ chức Kággaba, thậm chí không phải là cách diễn đạt thật sự; đó chỉ là xây dựng « một cơ chế hiểu biết » với những định chế đòi hỏi giấy tờ.

Tuy nhiên, luật bất thành văn này không phải là một cảm thức mơ hồ về cái thiêng. Nó mang tính quy phạm chặt chẽ — nhưng nguồn gốc của quy phạm ấy không đến từ nhà lập pháp hay lương tâm đạo đức.

tiếng Tây Ban Nha

Para nosotros las normas no solamente están inscritos en los códigos legales o en los mandatos morales, sino que están consagrado desde el origen de las cosas y así está expresada en nuestra Ley de Origen

tiếng Việt

Đối với chúng tôi, các quy phạm không chỉ được ghi trong các bộ luật hay những điều răn đạo đức: chúng được thánh hiến từ thuở khai nguyên của vạn vật, và đó chính là cách Luật Nguồn cội của chúng tôi thể hiện.

Đó là sự phân biệt. Đối với hệ thống pháp quyền mà chúng ta kế thừa, một quy tắc có giá trị vì một quyền lực nào đó đã đặt ra — một nghị viện, một truyền thống, một lý trí suy diễn. Đối với người Kággaba, một quy tắc có giá trị vì nó đã hiện diện từ thuở khai nguyên, được khắc ghi trong cách mỗi yếu tố của thế giới nhận lấy vị trí và chức năng của mình. Mamo không lập pháp cũng không sáng tạo: ông đọc, ông nhắc nhở, ông duy trì. Luật không từ trên cao giáng xuống một lãnh thổ câm lặng; nó trỗi dậy từ chính lãnh thổ, nơi chứa đựng văn bản đầu tiên.

Ta có thể muốn so sánh luật lệ khắc ghi trong sự vật này với luật tự nhiên của các triết gia. Nhưng đó sẽ là vội vàng. Luật tự nhiên phương Tây là một trật tự mà lý trí suy diễn, giống nhau ở mọi nơi, có giá trị cho mọi người ở mọi chốn: vì thế nó được giảng dạy và phổ biến. Còn Luật Nguồn cội thì không thể suy diễn hay trừu tượng hóa: nó được đọc từ chính Sierra này, từ những ngọn núi và dòng nước cụ thể. Nó không di chuyển, bởi nó không tách rời khỏi mảnh đất nơi nó được khắc ghi.

Còn lại sự tương phản mà câu nói năm 2012 mở ra mà không khép lại. Chúng ta viết luật để đất đai phục tùng: trước hết là văn bản, sau đó mới đến lãnh thổ, bị buộc phải tuân theo. Người Kággaba làm ngược lại — lãnh thổ chính là văn bản, luật được đọc từ đó, và chữ viết chỉ là bản dịch dành cho những ai không còn nghe thấy nó nữa. Vấn đề, vì thế, không phải là họ có đúng khi không viết ra. Mà là chúng ta đã ngừng đọc những gì, vào ngày chúng ta đặt toàn bộ luật lệ vào ngôn từ.