Extractivismo
extractivisme (fr.)
Ở Eduardo Gudynas, *extractivismo* không chỉ đơn thuần là khai thác nói chung — mọi xã hội đều khai thác tài nguyên — mà là một phương thức chiếm hữu quy mô lớn, hướng đến xuất khẩu nguyên liệu thô hoặc mới qua chế biến sơ sài. Điều định hình khái niệm này không phải là loại tài nguyên (vàng, dầu mỏ, đậu nành, khoáng sản), mà là cấu trúc: khối lượng khổng lồ, giá trị gia tăng thấp, đích đến là thị trường bên ngoài, cùng với hàng loạt tác động xã hội và môi trường được coi là cái giá tất yếu của phát triển. Gudynas xem đây là chìa khóa để đọc hiểu các nền kinh tế Nam Mỹ, từ thời thuộc địa đến những chính phủ tự xưng là *tiến bộ*.
El extractivismo, definido como la extracción intensa de grandes volúmenes de recursos naturales para ser principalmente exportados (con poco o nada de valor agregado) y que, por lo general, deja importantes impactos sociales y ambientales en los territorios, constituye una acelerada tendencia global de la que los países andinos no somos ajenos.
Từ này không đơn thuần dịch từ tiếng Anh extraction: hậu tố -ismo báo hiệu một học thuyết, một thể chế, một cách thức tổ chức hoạt động — chứ không phải một hành động nhất thời. Bất kỳ xã hội nào cũng khai thác đất đai để sinh tồn; còn extractivismo, theo Gudynas, lại chỉ một điều khác: một nền kinh tế hoàn toàn vận hành theo hướng xuất khẩu nguyên liệu thô với khối lượng lớn, hầu như không qua chế biến, sang các thị trường bên ngoài. Vàng thời thuộc địa, cao su, dầu mỏ, đậu tương biến đổi gen không phải là những sự kiện rời rạc mà là những biến thể của cùng một khuôn mẫu.
Khuôn mẫu ấy mang một dấu hiệu rõ ràng: giá trị gia tăng tại chỗ rất thấp, phụ thuộc vào giá quốc tế do nơi khác ấn định, và những tổn hại xã hội lẫn môi trường — như di dời dân cư, ô nhiễm lưu vực sông, xung đột lãnh thổ — bị coi là những “ngoại tác” chấp nhận được của “phát triển”. Gudynas nhấn mạnh một điểm làm thay đổi cuộc tranh luận chính trị Mỹ Latinh: những chính phủ tự xưng là tiến bộ, quốc hữu hóa lợi nhuận từ khai thác nhưng không thay đổi khuôn mẫu ấy, theo ông, vẫn là chủ nghĩa khai thác — từ đó nảy sinh khái niệm tân khai thác, một hình thức khai thác do nhà nước quản lý chứ không bị đảo ngược.
Cần phân biệt với sumak kawsay của Ecuador, vốn không phải là một chẩn đoán mà là một viễn cảnh: nếu extractivismo mô tả một cấu trúc kinh tế cần phê phán, thì sumak kawsay đề xuất một mối quan hệ khác với sự sống, nằm ngoài logic khai thác. Thứ nhất gọi tên cái ác, thứ hai tìm kiếm cái thiện ở một nơi khác.