Không có nơi nào khác

Rời bỏ nơi mình đang ngột ngạt: ý tưởng ấy giản dị như một điều hiển nhiên. Đổi thành phố, đổi biển, đổi trời; đặt giữa mình và nỗi khổ đau chiều rộng của một lục địa. Ta lên đường nhẹ nhàng, tin chắc rằng gánh nặng sẽ ở lại bờ bên kia. Nhưng nó lại theo ta lên thuyền.

Sénèque trả lời một người bạn ngạc nhiên vì sau chuyến đi dài và qua nhiều miền đất, nỗi buồn vẫn không tan. Câu trả lời của ông chỉ gói gọn trong một câu, đảo ngược toàn bộ dự định:

Cần thay đổi tâm hồn, chứ không phải khí hậu.

Di chuyển chẳng làm dịu đi điều gì, bởi gánh nặng không nằm ở nơi chốn. “Ngươi chạy đi chạy lại để vứt bỏ gánh nặng đè lên mình; mà chính sự xao động ấy lại khiến nó càng thêm không thể chịu nổi.” Cái ta mang theo trên mọi bờ biển, chính là bản thân mình — và cùng với nó, nỗi bất an mà ta tưởng đã bỏ lại bến cảng. Phương thuốc không nằm ở cuộc hành trình: nó ở ngay nơi ta đang đứng, trong tâm hồn cần được chỉnh đốn. Với kẻ kiệt sức tìm kiếm bình yên từ bờ này sang bờ khác, Sénèque đối lập một địa lý không đặc quyền: “Ngươi đi từ nơi này sang nơi khác, trong khi điều ngươi hằng tìm kiếm, hạnh phúc, lại hiện diện khắp nơi.”

Tại sao du hành không chữa lành, theo Sénèque?

Bởi cái ác ta trốn chạy vẫn nằm trong hành lý. Sénèque khẳng định thay đổi xứ sở không thay đổi tâm hồn cư ngụ trong đó: ta mang nguyên vẹn nỗi bất an từ bờ này sang bờ khác. Phương thuốc không phải là một nơi nào khác, mà là một sự chuyển hóa nội tâm — chỉnh đốn nhận thức, ngay tại chỗ, không cần di chuyển.

Bốn thế kỷ sau, ở một đầu khác của thế giới tư tưởng, một nhà thơ xứ Nishapur dường như nói điều hoàn toàn ngược lại. Những con chim trần gian trong truyện của Attar không được phép ở lại. Chim đầu đàn thúc giục chúng lên đường tìm vua của mình, Simorg, qua bảy thung lũng hiểm nguy — truy cầu, tình yêu, tri thức, xả ly, nhất thể, kinh ngạc, và cuối cùng là hủy diệt. Nơi Sénèque níu giữ, Attar thúc đẩy. Con đường không phải là thứ để tránh né: nó là thử thách không thể thiếu để khám phá điều gì.

Thế nhưng trước khi khởi hành, chim đầu đàn đã khéo léo gài vào một chỉ dẫn làm lung lay khoảng cách mà nó đòi hỏi phải vượt qua. Nó kể về vị vua đẹp đến mức người ta chết vì không chịu nổi dung nhan, rồi cho đặt một tấm gương để có thể ngắm nhìn dung nhan ấy — rồi áp dụng hình ảnh đó cho người tìm kiếm:

Simorg không tách rời khỏi bóng của chính mình… Nếu ngươi phát hiện ra rằng bóng ấy tan biến trong ánh mặt trời, thì ngươi sẽ thấy chính ngươi là mặt trời.

“Hãy biến tâm hồn ngươi thành tấm gương để thấy được ánh sáng của người bạn,” chim đầu đàn còn nói. Hành trình của Attar mênh mông mà cũng chính xác là một sự trở về: ta vượt qua thế gian để nhận ra điều tìm kiếm chưa bao giờ ở cuối con đường, mà ở trong trái tim đã lên đường. Cái tắt đi trên đường chính là kẻ du hành — cái tôi từng tự coi mình là trung tâm. Thung lũng thứ bảy mang tên fanâ, hủy diệt: ta không đạt tới Simorg, mà thôi không còn bị ngăn cách với nó, bởi không còn ai để giữ khoảng cách.

Đừng nhầm lẫn hai cách thức này. Sénèque giữ lại cái tôi và tước đi nơi chốn của nó: tâm hồn vẫn còn đó, cần được chỉnh đốn ngay tại chỗ, vững chãi như một pháo đài không cần rời tường thành để tìm bình yên. Còn Attar thì phá bỏ cái tôi: cuộc hành trình không làm vững chắc kẻ tìm kiếm, mà hòa tan nó trong ánh sáng. Một người nói đừng đi, ngươi sẽ theo mình khắp nơi; người kia nói hãy đi, và đánh mất mình. Về chuyện du hành, lời khuyên của họ trái ngược; về số phận của cái tôi, họ đối lập hoàn toàn — củng cố, hay tiêu diệt.

Dù phân biệt rõ ràng, vẫn còn điều họ cùng chạm tới. Không ai trong hai người đặt mục tiêu ở một nơi chốn. Với Sénèque, hạnh phúc hiện diện khắp nơi: không bờ biển nào nắm giữ chìa khóa, nên không nơi nào cần phải đến. Với Attar, Simorg không nằm ở cuối con đường mà ở trong tấm gương của trái tim: khoảng cách chỉ là ảo giác, chưa bao giờ là trở ngại. Kẻ du hành khi đến nơi mới nhận ra — hay trở thành — điều mình đã mang theo từ lúc rời bến. Ta có thể giữ cả hai chuyển động, củng cố và tiêu diệt, mà không hòa lẫn chúng: chúng gặp nhau ở điểm làm sụp đổ ý niệm về một nơi nào khác. Con đường là có thật; khoảng cách thì không.

Điều ta đi tìm ở nơi xa xôi đã thực hiện toàn bộ cuộc hành trình trên thuyền.