Sống trong đầu người khác

Một lời khen ngợi, và ngày bừng sáng; một ánh mắt khinh thường, và ngày chìm trong u ám — dù chẳng có gì nơi con người ta thay đổi. Schopenhauer mô tả cơ chế này với sự mỉa mai của một nhà tự nhiên học: cũng chắc chắn như con mèo rít lên khi được vuốt ve lưng, một niềm khoan khoái ngọt ngào hiện rõ trên nét mặt kẻ được khen. Cái bị vuốt ve hay bị xúc phạm ở đây không phải thân thể, không phải tài sản, mà là một thứ ba, khó xác định hơn: cái mà ta đại diện.

Những gì ta đại diện, hay nói cách khác, sự tồn tại của ta trong nhận thức của người khác, do một điểm yếu đặc thù của bản tính con người, thường được coi trọng quá mức, dù chỉ cần một chút suy xét cũng đủ thấy rằng tự thân nó chẳng có giá trị gì đối với hạnh phúc của ta.

Sức nặng của nhận xét nằm ở một vấn đề về địa điểm. Cái “sự tồn tại” níu giữ ta đến thế nằm ở đâu? Không phải ở ta. “Nơi chốn của tất cả những gì ta là đối với người khác chính là lương tâm của họ,” Schopenhauer ghi chú; và những hình ảnh về ta, những khái niệm liên quan đến ta ở đó, đều là những thứ “trực tiếp không hề tồn tại đối với ta.” Uy tín là một thực thể trú ngụ trong đầu người khác. Ta theo đuổi nó như một tài sản, nhưng đó chỉ là cái bóng mà ta vun đắp ở nơi ta không bao giờ đặt chân đến. Từ đó mà ra công thức trần trụi nhất của ông: mỗi người “trước hết và trên thực tế sống trong chính làn da của mình chứ không phải trong nhận thức của người khác.” Đánh giá cái ta “tự thân và bởi chính mình” qua cái ta “chỉ là trong mắt người khác,” theo ông, đã là bước ra khỏi ảo tưởng.

Schopenhauer không dừng lại ở việc chỉ ra ảo tưởng; ông cân nhắc nó. Gán quá nhiều giá trị cho dư luận, theo ông, là một “mê tín phổ biến,” càng dai dẳng hơn bởi cái đầu chứa đựng hình ảnh của ta hiếm khi xứng với những gì ta gửi gắm vào đó: cần ít tôn kính hơn, khi xét đến “sự nông cạn và phù phiếm của những ý nghĩ” tràn ngập trong hầu hết các bộ óc. Phương thuốc ở đây là vấn đề đánh giá đúng mức: quy cái lợi hão về với giá trị thực mỏng manh của nó, và chuyển sự trân trọng về phía những gì ít nhất thuộc về ta — sức khỏe, trí tuệ, nội dung của chính ý thức ta.

Có nên khinh thường những gì người khác nghĩ về ta?

Cả Schopenhauer lẫn Épictète đều không khuyên nên khinh thường. Họ chỉ nhận thấy rằng nơi yên nghỉ của ta không thể nằm ở một chốn ta không cư ngụ. Với người này, cái ta đại diện gần như không hiện hữu đối với ta; với người kia, danh tiếng không phụ thuộc vào ta. Trong cả hai trường hợp, nó đều xa lạ với ta.

Épictète không lập luận từ sự hư vô của sự vật, mà từ quyền sở hữu của nó. Cẩm nang mở đầu bằng một sự phân chia duy nhất, và mọi thứ khác đều xuất phát từ đó.

Những gì phụ thuộc vào ta là quan điểm, ý chí, khát khao, sự chối bỏ: tóm lại là tất cả những gì do ta làm ra. Những gì không phụ thuộc vào ta là thân thể, tài sản, danh tiếng, địa vị: tóm lại là tất cả những gì không do ta làm ra.

Danh tiếng rơi vào phía bên kia của sự phân chia. Không phải vì nó đáng khinh, mà chỉ vì nó được xếp vào số những thứ “bất lực, nô lệ, bị cản trở, xa lạ với ta.” Gắn khát vọng của mình vào đó là giao phó sự yên nghỉ của mình cho những gì người khác sẽ làm hoặc nghĩ. Do đó lời khuyên gây sốc: “Nếu muốn tiến bộ trên con đường khôn ngoan, hãy chịu để người đời coi ngươi là điên khùng và ngu dốt trong những chuyện bên ngoài.” Chấp nhận đánh mất mọi sự kính trọng, nếu cần, để không nhượng lại điều gì thực sự thuộc về mình — khả năng phán xét và ý chí mà Épictète gọi là proairesis, và coi đó là nơi duy nhất không ai có thể xâm nhập nếu ta không đồng ý.

Trước khi so sánh hai cách tiếp cận này, cần thấy rằng chúng không xuất phát từ cùng một động lực. Schopenhauer đưa ra phán xét về giá trị của dư luận: nó ít quan trọng, vì chỉ sống trong những cái đầu nông cạn. Còn Épictète không đánh giá xem danh tiếng có đáng giá hay không — nó có thể quý báu; ông chỉ quan sát rằng nó không thuộc về ta. Và cái bên trong mà mỗi người rút về cũng khác nhau. Những gì Schopenhauer vẫn xếp vào tài sản riêng của ta — thân thể, sức khỏe, trí tuệ — Épictète kiên quyết đặt ra ngoài, về phía những gì không phụ thuộc vào ta. Ở cuối con đường rút lui, người này tìm lại tất cả những gì mình là: bản chất, tính khí, những gì lấp đầy ý thức mình. Người kia chỉ giữ lại một khả năng trần trụi, những gì mình muốn và phán xét, thậm chí không còn thân thể. Hai bên trong rất khác nhau sau cùng một cánh cửa.

Nhưng đó vẫn là cùng một cánh cửa. Schopenhauer e sợ ta sẽ trở thành “nô lệ của dư luận và tình cảm người khác”; Épictète khuyên đừng khao khát điều gì phụ thuộc vào kẻ khác, “để không trở thành nô lệ của họ.” Cùng một từ, dưới hai ngòi bút cách xa nhau: nô lệ. Và sự yên nghỉ mà mỗi người tìm kiếm — với Schopenhauer là “sự yên tĩnh của tâm hồn” và sự độc lập, với Épictète là “sự bình thản của tâm hồn tôi” — đều được giành lại ở cùng một ngưỡng: không đặt sự bình an của mình trong một lương tâm mà ta không cư ngụ. Họ đẩy cùng một cánh cửa; phía sau, họ không bước vào cùng một căn phòng. Đó là sự thống nhất trong hai — một ngưỡng duy nhất, hai nơi ở.

Lời khen và sự khinh thường, Schopenhauer viết, “treo trên cùng một sợi chỉ.” Cắt đứt sợi chỉ ấy không phải là khinh thường ánh nhìn của người khác; mà là ngừng cho thuê căn phòng ta đang sống.