Enaction
énaction (français)
Varela, Thompson ve Rosch'un (*The Embodied Mind*, 1991) *enaction* kavramı — İngilizcede *to enact* (eyleme geçirmek, var etmek) fiilinden türetilmiştir. Bilmenin, önceden var olan bir dünyayı temsil etmek değil, onu ortaya çıkarmak olduğunu ifade eder: biliş, ne dışarıda önceden verili olanın bir kopyasıdır ne de zihnin bir yansıması, aksine duyusal-devinsel eylem yoluyla bir varlık ile çevresi arasındaki uzun süreli etkileşimden doğan şeydir. Zihin ve dünya burada birlikte, birbirleri aracılığıyla doğar. "*Énaction*" ise bunun Fransızcada ev yapımı bir çevirisidir ve böyle işaretlenmiştir.
Enaction: A history of structural coupling that brings forth a world.
İfade İngilizceden geliyor — enaction, to enact fiilinden, “oynamak”, “eyleme dökmek”, “var etmek”. Yazarlar, mevcut bir karşılık bulamadığı için bu terimi üretiyor: Ne temsil (önceden var olan bir dünyanın yalnızca yansıması), ne de inşa (dünyayı zihnin bir icadı sayan). “Énaction” da Fransızcada sadece bir çeviri, öyle olduğu belirtiliyor. Doldurduğu boşluk ise kesin: Ne ayna ne de düş olan, bir hareket olarak bilmeyi adlandırmak — üzerinde yüründükçe doğan bir dünya.
Tanımlayıcı cümle tek satırda özetleniyor: Bilmek, a history of structural coupling that brings forth a world — “dünyayı var eden yapısal eşleşmenin bir tarihi”. Üç sözcük her şeyi taşıyor. History: Hiçbir şey bir anda verilmez, her şey etkileşimlerin geçmişinden gelir. Coupling: Varlık ve çevresi birbirini biçimlendirir, hiçbiri tek başına önceden var olmaz. Brings forth: Dünya bulunmaz, var edilir. Başka yerde yazarlar bunu farklı söylüyor — biliş, “önceden verili bir dünyanın önceden verili bir zihin tarafından temsili” değil, zihin ile dünyanın birlikte ortaya çıkışıdır.
Bu hareket, kitabın açıkça çağırdığı Budist boşluk kavramına yaklaşsa da onunla karışmaz: Enaction’ın dünyasının kendi başına bir temeli yoktur, bir kez ve sonsuza dek konmuş değildir; özünde boştur, onu görünür kılan eşleşmeye bağlıdır. Ve bir disiplini vardır: Bedenleşmiş dikkat, uyanık farkındalık, deneyimin soyut kuram olmaktan çıkıp yeniden yaşanan şey haline gelmesi.
Temsilcilikten (bilişin, aynanın doğayı yansıtması gibi önceden verili bir dünyayı yansıttığı görüş) ayrılır: Orada dünya dışarıda, tamamlanmış, geri kazanılacak olandır; burada ise var olur. Aynı zamanda idealizmden ya da solipsist yapılandırmacılıktan da ayrılır: Dünya zihin tarafından icat edilmez, canlı kadar çevrenin de söz sahibi olduğu bir eşleşmeden doğar. Ne önceden verili dışarısı, ne iç dünyanın yansıması — ikisi arasında, eşleşme.