Chủ quyền như mối quan hệ với thế giới: ba thể chế quyền lực

Chủ quyền không phải là duy nhất. Nó phân rã thành những thể chế quyền lực không thể quy giản về nhau. Trước khi mường tượng khả năng kết nối chúng, phải phân biệt từng cái trong tính độc đáo của nó. Ba tiếng nói hiện lên ở đây, mỗi tiếng đề xuất một cách thức riêng trong mối quan hệ với thế giới: sự làm chủ kỹ thuật nơi Spinoza, nơi quyền lực được đo bằng sức mạnh con người; sự cân bằng vũ trụ nơi Kopenawa, nơi chủ quyền gắn với trật tự phi nhân; và ảo tưởng chính trị nơi Mbembe, nơi nó tan biến trong những dòng chảy xuyên quốc gia. Ba đề xuất này chưa đối thoại với nhau. Chúng trước hết khẳng định mình như những điều bất khả đo lường.

Chủ quyền như quyền lực: Spinoza và sự tác động của thế giới

Spinoza không nói về chủ quyền như một khái niệm. Ông nói về tác động, về quyền lực, về cái gì thắng thế hay không trong hành động con người. Chủ quyền, với ông, không phải là một phạm trù chính trị, mà là vấn đề tương quan lực lượng. Nó nằm ở khả năng một tác động áp đảo những tác động khác, trở thành nguyên tắc quyết định hành động.

Vì vậy, tác động liên quan đến sự vật được coi là vắng mặt không có bản chất đủ mạnh để thắng thế trên những hành động khác và quyền lực của con người (xem các Mệnh đề liên quan).

Sự vắng mặt của sự vật không xóa bỏ sức mạnh của nó. Nó chỉ dịch chuyển, biến đổi, chứ không triệt tiêu. Chủ quyền theo Spinoza là vấn đề hiện diện và vắng mặt, của cái gì tồn tại bất chấp khoảng cách. Nó đo bằng khả năng một tác động chi phối con người, định hướng quyền lực của họ. Nếu một tác động thắng thế, nó trở thành chủ quyền. Nó áp đặt luật lệ của mình.

Chủ quyền này không phải là thuộc tính của Nhà nước, mà là đặc tính của thân thể và tinh thần. Nó nội tại, luôn vận động, luôn bị thách thức. Nó không được ban bố; nó được chinh phục trong sự đối đầu giữa các lực lượng. Quyền lực con người không bao giờ tuyệt đối: nó luôn tương đối với cái gì chi phối nó, cái gì vượt lên trên nó. Chủ quyền, ở đây, là một cân bằng mong manh, một sự thống trị luôn bị đe dọa bởi những tác động khác, những quyền lực khác.

Spinoza không đưa ra một lý thuyết về chủ quyền chính trị. Ông đề xuất một bản thể luận về quyền lực, nơi chủ quyền là vấn đề tương quan lực lượng. Nó không phải là lý tưởng để vươn tới, mà là một thực trạng, luôn tạm thời, luôn bị đặt lại vấn đề.

Chủ quyền như hài hòa: Kopenawa và sức mạnh của Omama

Với Davi Kopenawa, chủ quyền không phải là vấn đề làm chủ, mà là cân bằng. Nó không thuộc về quyền lực con người, mà thuộc về trật tự vũ trụ, nơi con người chỉ là một tác nhân giữa muôn loài. Chủ quyền, ở đây, là vấn đề quan hệ, tương ứng, của cái gì duy trì sự hài hòa thế giới.

Chính nhờ Người mà Omama đánh bại những sinh linh độc ác trong rừng và những sinh linh của dịch bệnh.

Omama không phải là một chủ quyền theo nghĩa chính trị. Người là một sức mạnh, một quyền năng tác động khắp thế giới, bảo vệ nó, duy trì sự cân bằng. Chủ quyền, với Kopenawa, không phải là thống trị, mà là bảo vệ. Nó là cái cho phép thế giới tồn tại, chống lại những sức mạnh hủy diệt.

Những sinh linh độc ác trong rừng, những sinh linh của dịch bệnh: đó là những quyền lực đe dọa trật tự vũ trụ. Omama không khuất phục chúng bằng bạo lực, mà bằng một sức mạnh đẩy lùi chúng. Chủ quyền, ở đây, không phải là kiểm soát, mà là kháng cự, bảo tồn. Nó là cái cho phép thế giới không rơi vào hỗn loạn.

Chủ quyền này không thuộc về con người. Nó thuộc về vũ trụ, được chia sẻ giữa các sinh linh, tinh thần, sức mạnh tràn ngập thế giới. Con người không phải là trung tâm, mà chỉ là một phần tham gia. Quyền lực của họ không phải là chủ quyền; nó tương đối với quyền lực của các sinh linh khác, của Omama. Chủ quyền, với Kopenawa, là vấn đề quan hệ, của cái gì duy trì sự sống cho thế giới.

Nó không phải là một thuộc tính, mà là một quá trình. Nó không được sở hữu; nó được sống, được chia sẻ. Nó không phải là thống trị, mà là hài hòa, luôn mong manh, luôn bị đe dọa.

Chủ quyền như ảo tưởng: Mbembe và quyền phổ quát

Achille Mbembe không nói về chủ quyền như một thực tại, mà như một hư cấu. Một hư cấu cần thiết, có lẽ, nhưng vẫn là hư cấu. Chủ quyền, với ông, là một khái niệm chính trị va chạm với thực tế của những dòng chảy xuyên quốc gia, những quan hệ thương mại, những sức mạnh vượt qua biên giới.

Ý niệm về thế giới như một bề mặt bị những quan hệ thương mại xuyên biên giới các quốc gia cắt ngang, đe dọa làm lỗi thời chủ quyền của chúng, xét trên nhiều phương diện, song hành với sự ra đời của luật quốc tế, luật dân sự và luật phổ quát, vốn nhằm đảm bảo “hòa bình vĩnh cửu”.

Chủ quyền nhà nước là một ảo tưởng, bởi thế giới không còn là sự xếp cạnh những lãnh thổ khép kín. Nó là một bề mặt bị những dòng chảy, trao đổi, quan hệ bỏ qua biên giới cắt ngang. Luật quốc tế, luật dân sự, luật phổ quát: những cấu trúc pháp lý này ra đời để ứng phó với thực tế ấy, cố gắng điều tiết, thuần hóa nó. Nhưng chúng cũng phơi bày sự lỗi thời của chủ quyền nhà nước.

Hòa bình vĩnh cửu, ở đây, không phải là lý tưởng, mà là một chân trời. Một chân trời luôn lùi xa, bởi những quan hệ thương mại, dòng chảy xuyên quốc gia, sức mạnh kinh tế không chịu khuôn vào những khung pháp lý. Chủ quyền, với Mbembe, là một hư cấu khó đứng vững trước thực tế của trao đổi, lưu thông, phụ thuộc.

Nó không phải là quyền lực, mà là một cấu trúc mong manh, luôn bị cái gì vượt lên trên đe dọa. Nó không phải là hài hòa, mà là một nỗ lực làm chủ, luôn dang dở, luôn bị thách thức. Chủ quyền, ở đây, là một ảo tưởng chính trị, một hư cấu cần thiết, nhưng vẫn chỉ là hư cấu.

Mbembe không đề nghị loại bỏ nó. Ông đề nghị nhìn nhận nó như bản chất của nó: một cấu trúc, một công cụ, một hư cấu cho phép tư duy về thế giới, nhưng không nắm bắt được toàn bộ. Chủ quyền không phải là thực tại, mà là một thể chế quyền lực, một cách thức tư duy về quan hệ giữa các quốc gia, cá nhân, dòng chảy.

Ba thể chế quyền lực, một căng thẳng bất khả quy giản

Spinoza, Kopenawa, Mbembe: ba tiếng nói, ba đề xuất. Chủ quyền như quyền lực, như hài hòa, như ảo tưởng. Ba thể chế quyền lực không thể quy giản về nhau.

Với Spinoza, chủ quyền là vấn đề tương quan lực lượng, của cái gì thắng thế trên những tác động khác. Nó nội tại, luôn vận động, luôn bị thách thức. Nó không phải là thuộc tính, mà là một thực trạng, một sự thống trị luôn tạm thời.

Với Kopenawa, chủ quyền là vấn đề cân bằng vũ trụ, của cái gì duy trì sự sống cho thế giới. Nó không thuộc về con người, mà được chia sẻ giữa các sinh linh, tinh thần, sức mạnh tràn ngập thế giới. Nó không phải là thống trị, mà là hài hòa, luôn mong manh.

Với Mbembe, chủ quyền là một hư cấu chính trị, một cấu trúc cố nắm bắt một thực tại vượt lên trên nó. Nó không phải là quyền lực, mà là ảo tưởng, một nỗ lực làm chủ luôn dang dở.

Ba đề xuất này chưa đối thoại với nhau. Chúng trước hết khẳng định mình như những điều bất khả đo lường. Quyền lực Spinoza không thể quy về hài hòa Kopenawa, cũng không thể quy về ảo tưởng Mbembe. Cân bằng vũ trụ không thể bị nắm bắt bởi những phạm trù của thống trị kỹ thuật, cũng không thể bị quy vào những phạm trù của hư cấu chính trị. Chủ quyền như ảo tưởng không trùng với chủ quyền như quyền lực, cũng không trùng với chủ quyền như hài hòa.

Dù vậy, ba tiếng nói này không phải không có điểm giao thoa. Chúng chia sẻ một căng thẳng chung: mối quan hệ với thế giới không thể bị giam cầm trong một định nghĩa duy nhất. Chủ quyền, với Spinoza, Kopenawa và Mbembe, luôn là vấn đề quan hệ, của cái gì kháng cự, của cái gì tồn tại, của cái gì lẩn tránh.

Spinoza đề xuất chủ quyền như quyền lực, nhưng là quyền lực luôn tương đối, luôn bị thách thức. Kopenawa đề xuất chủ quyền như hài hòa, nhưng là hài hòa luôn mong manh, luôn bị đe dọa. Mbembe đề xuất chủ quyền như ảo tưởng, nhưng là ảo tưởng cần thiết, luôn vận động.

Ba đề xuất này không giải quyết thành một tổng hợp. Chúng vẫn là những điều bất khả đo lường, những cách thức riêng biệt để tư duy về mối quan hệ với thế giới. Nhưng chúng mở ra một căng thẳng, một câu hỏi: làm sao tư duy về chủ quyền mà không quy giản nó vào một trong ba cách thức ấy? Làm sao dung hòa quyền lực, hài hòa và ảo tưởng?

Câu trả lời, có lẽ, không nằm ở sự hội tụ, mà ở chính căng thẳng ấy. Ở sự thừa nhận ba thể chế quyền lực này, sự bất khả quy giản của chúng, tính bất khả đo lường của chúng. Chủ quyền không phải là duy nhất. Nó đa dạng, phân mảnh, luôn vận động. Nó là quyền lực, hài hòa, ảo tưởng. Và chính trong sự đa dạng ấy mà nó mở ra.