Nổi loạn và bổn phận: hai tiếng nói về bạo lực nhà nước
Phục tùng dharma hay khước từ nô lệ?
Từ khi những lời ấy được lắng nghe, có điều gì đó đã mở ra. Không phải một câu trả lời, mà là một sự lắng nghe. Huyền Nhiệm Tối Thượng của Hợp Nhất, như Vyāsa thuật lại, không phải một giáo lý giữa muôn vàn giáo lý khác: nó là điều kiện để nghe. Và nghe, ở đây, không phải là hiểu. Đó là đứng trong một không gian nơi hành động không còn được đánh giá theo hậu quả, mà theo nguồn cội của nó.
Lắng nghe Huyền Nhiệm
Kể từ khi, nhờ ân sủng của Vyāsa, ta được nghe Huyền Nhiệm Tối Thượng của Hợp Nhất do chính Đấng Chúa tể Hợp Nhất, Krishna, giảng dạy.
Câu kệ không nói gì về bạo lực, về nhà nước, hay về bổn phận. Nó chỉ nói: nghe. Và sự lắng nghe ấy không hề thụ động. Nó là điều đi trước hành động, là điều khiến hành động trở nên khả dĩ mà không cần biện minh. Huyền Nhiệm Tối Thượng không phải một giáo điều, mà là một mặc khải đứng ngoài ngôn từ. Nó không hợp thức hóa chiến tranh, cũng không lên án chiến tranh. Nó đặt chiến tranh vào một trật tự nơi hành động không còn thuộc về kẻ thực hiện.
Người chiến binh, nếu biết lắng nghe, sẽ không hành động theo ý chí riêng. Hắn hành động vì đã nghe. Và điều hắn nghe không phải một mệnh lệnh, mà là một sự hiện diện. Đấng Chúa tể Hợp Nhất không nói: “Hãy làm điều này.” Ngài nói: “Hãy nghe.” Khi ấy, hành động không còn là một lựa chọn, mà là một đáp lời. Đáp lời điều gì? Văn bản không nói rõ. Nó chỉ cho biết rằng sự lắng nghe ấy biến đổi người đã tiếp nhận.
Im lặng của nô lệ
Đối diện với sự lắng nghe ấy, một tiếng nói khác cất lên. Nó không nói về Huyền Nhiệm, mà về sự đồng thuận. Nó không đặt hành động trong một trật tự vũ trụ, mà trong một quan hệ lực lượng. Étienne de La Boétie không nhắc đến chiến tranh, mà đến sự phục tùng. Ông không nói về bổn phận, mà về nô lệ.
Delornelle, Nguồn cảm hứng cổ đại trong « Bàn về sự nô lệ tự nguyện », Revue d’histoire littéraire de la France, tập…
Trích dẫn này thật gián tiếp. Nó không nói nội dung của Bàn về sự nô lệ tự nguyện, mà chỉ gợi hướng đi: nguồn cảm hứng cổ đại. Ở đây, cổ đại không phải bối cảnh. Nó là điều kiện để nghĩ về nô lệ không như một định mệnh, mà như một lựa chọn. La Boétie không nói nhà nước bạo lực. Ông nói bạo lực của nhà nước chỉ tồn tại vì nó được chấp nhận.
Im lặng, trong trường hợp này, không phải sự lắng nghe. Đó là đồng lõa. Nô lệ không bị áp đặt: nó là tự nguyện. Từ này nặng nề. Nó không chỉ sự đồng thuận nhiệt thành, mà là sự vắng mặt của kháng cự. Một sự phục tùng không cần biện minh, vì nó đã trở nên tự nhiên.
Hai đề xuất
Vyāsa không nói về nổi loạn. Ông nói về sự lắng nghe đi trước hành động. La Boétie không nói về bổn phận. Ông nói về sự đồng thuận đi trước phục tùng.
Một bên đề xuất nghe điều vượt lên trên hành động. Bên kia đề xuất nhận ra rằng phục tùng không phải một tất yếu. Không bên nào đưa ra câu trả lời. Chúng chỉ mở ra một câu hỏi.
Huyền Nhiệm Tối Thượng không phải sự hợp thức hóa. Nó là lời mời đứng trong một không gian nơi hành động không còn được đánh giá theo hậu quả, mà theo nguồn cội. Sự nô lệ tự nguyện không phải một lời kết án. Nó là lời mời nhận ra rằng quyền lực chỉ tồn tại vì nó được nâng đỡ.
Điều còn lại
Cả Vyāsa lẫn La Boétie đều không phán quyết. Họ không nói: “Đây là điều phải làm.” Họ chỉ nói: “Đây là điều có thể nghe. Đây là điều có thể thấy.”
Sự lắng nghe Huyền Nhiệm không xóa bỏ câu hỏi về bạo lực. Nó đặt bạo lực vào một trật tự nơi hành động không còn thuộc về kẻ thực hiện. Sự khước từ nô lệ không xóa bỏ câu hỏi về quyền lực. Nó chỉ cho thấy quyền lực ấy không phải định mệnh.
Không gì trong hai tiếng nói này cho phép kết luận. Tất cả đều cho phép bắt đầu.
Nguồn được trích dẫn
- Vyāsa (attribué), Bhagavad-Gîtâ, ấn bản , dịch Émile Burnouf (1861).
- Étienne de La Boétie, Discours de la servitude volontaire, ấn bản , dịch texte original (éd. 1922, P. Bonnefon).