Nơi sự việc đã xảy ra

Hỏi một người Navajo rằng thế giới bắt đầu từ đâu: ông sẽ chỉ cho bạn một ngọn núi cụ thể, không chút ngập ngừng. Hỏi ông rằng khi nào: chẳng ai biết, và điều đó dường như không mấy quan trọng. Vine Deloria Jr. coi sự bất đối xứng này là ranh giới sâu sắc nhất giữa hai cách cư ngụ trên đời. No one can say when the creation story of the Navajo happened, but everyone is fairly certain where the emergence took place — không ai có thể nói khi nào câu chuyện sáng thế của người Navajo diễn ra, nhưng ai cũng biết chắc nơi nào sự xuất hiện ấy đã xảy đến. Sự kiện không được định ngày tháng; nó được định vị. Đó là một cách lắp ráp thực tại khác với cái mà chúng ta được thừa hưởng, và chính cách lắp ráp ấy là điều Deloria đã nỗ lực đặt tên.

tiếng Anh

American Indians hold their lands—places—as having the highest possible meaning, and all their statements are made with this reference point in mind. Immigrants review the movement of their ancestors across the continent as a steady progression of basically good events and experiences, thereby placing history—time—in the best possible light.

tiếng Việt

Người da đỏ châu Mỹ coi đất đai — những địa điểm — là điều có ý nghĩa tối thượng, và tất cả những gì họ nói ra đều xuất phát từ điểm quy chiếu ấy. Còn những người di cư thì đọc lại cuộc di chuyển của tổ tiên họ qua lục địa như một tiến trình đều đặn của những sự kiện và trải nghiệm căn bản là tốt đẹp, qua đó đặt lịch sử — thời gian — dưới ánh sáng thuận lợi nhất.

Hai dân tộc, hai điểm quy chiếu. Một bên quy mọi thứ về nơi chốn, bên kia về thời điểm. Đó chính là, theo Deloria, đường phân chia triết học — không phải một chi tiết tín ngưỡng, mà là nền móng nơi hai tư tưởng đặt để. Phương Tây, ông viết, xếp đặt thực tại vào thời gian: một đường thẳng khởi đi từ nguồn cội, tiến bước từ tiến bộ này đến tiến bộ khác, hướng về một định mệnh. Cái thiêng của họ được tạo nên từ những sự kiện duy nhất xảy ra vào một ngày tháng — một giao ước, một hóa thân, một sự sa ngã, một lời hứa —, và lịch sử của họ là chuỗi nối kết chúng. Western European peoples have never learned to consider the nature of the world discerned from a spatial point of view: chưa bao giờ, ông nói, các dân tộc Tây Âu học được cách nhìn thế giới từ góc độ không gian. Góc độ của họ là góc độ thời gian.

Đối lập với tôn giáo của thời gian, Deloria đặt ra một tôn giáo của không gian. The vast majority of Indian tribal religions, therefore, have a sacred center at a particular place, be it a river, a mountain, a plateau, valley, or other natural feature — đại đa số các tôn giáo bộ lạc da đỏ đều có một trung tâm thiêng ở một địa điểm cụ thể: một dòng sông, một ngọn núi, một cao nguyên, một thung lũng, hay một dạng địa hình tự nhiên nào khác. Cái thiêng không trôi nổi trong niên biểu; nó được đặt tại một nơi có thể gọi tên, nơi người ta trở về, và không gì có thể thay thế. Từ trung tâm ấy, dân tộc nhìn ra xa và nhận ra lãnh thổ của mình. Chính sự kết nối giữa câu chuyện và mảnh đất ấy là điều Deloria gọi bằng một từ.

tiếng Anh

Indian tribes combine history and geography so that they have a “sacred geography,” that is to say, every location within their original homeland has a multitude of stories that recount the migrations, revelations, and particular historical incidents that cumulatively produced the tribe in its current condition.

tiếng Việt

Các bộ lạc da đỏ kết hợp lịch sử và địa lý đến mức họ có một « địa lý thiêng »: nghĩa là mỗi địa điểm trong lãnh thổ gốc của họ đều mang theo vô số câu chuyện — những cuộc di cư, những mặc khải, những sự kiện đặc biệt — mà khi tích lũy lại, đã tạo nên bộ lạc như ngày nay.

Sacred geography vì thế không phải là một phông nền tín ngưỡng phủ lên bản đồ: đó là một bản đồ mà mỗi điểm là một câu chuyện, và toàn bộ lãnh thổ kể lại dân tộc đã trở thành chính mình như thế nào. Deloria rút ra một hệ quả mà ông không hề nương tay. Một tôn giáo đặt chân lý của mình vào thời gian — vào một sự kiện đã xảy ra một lần cho tất cả — có thể bị nhổ gốc và mang đi bất cứ đâu: nó được rao giảng, được xuất khẩu, vượt đại dương mà không mất đi tham vọng của mình, bởi điểm quy chiếu của nó không phải ở đây mà là lúc ấy. Một tôn giáo đặt chân lý vào không gian thì không thể di dời: chân lý của nó là nơi sự việc đã xảy ra, và người ta không thể dời núi. Một bên du hành mà đánh mất mảnh đất; bên kia tồn tại vì không tách rời khỏi mảnh đất của mình.

Tiếng Pháp vẫn còn lưu dấu điều Deloria chỉ ra. Một sự kiện, với chúng ta, diễn ra — ngôn ngữ vẫn còn nói như vậy, như thể mọi điều xảy đến trước hết phải chiếm lấy một nơi nào đó. Nhưng ta đã học cách xếp nó ngay vào thời gian: ta ghi nhớ ngày tháng, quên mất địa điểm. Ta hỏi khi nào, và nơi đâu trở thành một tọa độ như bao tọa độ khác, có thể thay thế. Địa lý thiêng làm ngược lại: nó ghi nhớ địa điểm và níu câu chuyện vào đó. Còn lại một câu hỏi mà câu văn của Deloria để ngỏ, không phán quyết giùm ta: trong những gì đã xảy đến với ta, trong những gì đã tạo nên ta, ta còn biết nơi đâu — hay chỉ còn biết khi nào?