Cái gì dùng sức không bền

Cơn gió quật cong cây cối, làm những gì nhô ra kêu lạch cạch, cuốn bụi đường bay lên; rồi trước trưa, trời đã quên sạch. Cơn gió mạnh nhất cũng là cơn gió ngắn nhất — như thể bạo lực tự mang trong mình giới hạn của chính nó. Một văn bản cổ đã biến nhận xét về thời gian ấy thành ranh giới giữa cái tồn tại và cái không tồn tại.

Gió cuốn không kéo dài nổi một buổi sáng; mưa dữ không trút mãi một ngày. Ai đã tạo ra hai điều ấy? Trời và đất. Nếu ngay cả trời đất còn không thể duy trì lâu, huống chi con người!

Lập luận đi từ lớn đến nhỏ, và nó giải giáp. Bão tố không phải tai nạn nhỏ của thời gian: nó là tác phẩm của trời đất, của những quyền năng kiến tạo thế giới. Và chính những quyền năng ấy cũng không thể kéo dài sự thái quá của mình quá một buổi sáng. Nếu những sức mạnh vĩ đại nhất còn không thể duy trì cái bạo lực trong chúng, thì một công trình của con người dựng trên sức mạnh sẽ tồn tại được bao lâu? Lời này không phải lời trách móc — nó không bảo bạo lực là xấu — mà gần như một thứ vật lý: cái gì dùng sức thì hao tổn, cái gì hao tổn thì cạn kiệt. Cơn gió không trụ được vì dưới nó không có gì nuôi dưỡng; nó chỉ là bề mặt, chỉ là sự thoát ra.

Vậy cái gì tồn tại? Câu trả lời của chương không phải “dịu dàng thay vì bạo lực”, mà là “hòa điệu thay vì dùng sức”. Vài dòng sau: “người thuận theo Đạo thì đồng nhất với Đạo”; và “kẻ đồng nhất với Đạo sẽ đạt được Đạo”. Tồn tại không phải thứ giành được, mà là thứ hòa hợp. Ai theo dòng sự vật sẽ nhận được sự vững bền của nó; ai chống lại sẽ chịu chung số phận với cơn bão. Đó là lô-gíc của vô vi, hành động không dùng sức: không phải không làm gì, mà không hao tổn chống lại dòng chảy. Cây tre cong dưới tuyết không chống lại sức nặng; nó cúi xuống, để tuyết trượt đi, rồi đứng thẳng lại khi màu trắng tan — còn cành cứng, đã kháng cự, giờ gãy gục.

Tại sao cái gì bạo lực không tồn tại?

Đối với Lão Tử, gió cuốn và mưa dữ là tác phẩm của chính trời đất — vậy mà chúng không trụ nổi một buổi sáng hay một ngày. Bạo lực hao tổn một sức mạnh mà nó không thể tái tạo: nó tự cạn kiệt trong chính sự thái quá của mình. Chỉ có cái gì hòa điệu với đạo, không chống lại, mới tồn tại.

Thế nhưng có một thứ bạo lực không gục trước trưa. Dưới một bầu trời khác, trong một thiên sử thi nơi một chiến binh do dự bên bờ trận chiến, Arjuna hỏi Krishna một câu hỏi đảo ngược vấn đề vào bên trong: “điều gì khiến con người sa vào tội lỗi, dù không muốn, như bị một sức mạnh ngoại lai thúc đẩy?” Câu trả lời không mô tả một cơn gió giật, mà một ngọn lửa:

Đó là tình, là dục vọng, sinh từ Vô Minh; nó nuốt chửng, đầy tội lỗi; hãy biết rằng nó là kẻ thù ở đời này. Như khói phủ ngọn lửa, như gỉ sét phủ gương, như bào thai bọc lấy thai nhi, dục vọng này che phủ thế gian. Kẻ thù vĩnh cửu của bậc trí, nó làm mờ tri thức. Như ngọn lửa không bao giờ no, nó biến hóa khôn lường.

“Sức mạnh ngoại lai” ấy thúc đẩy con người dù không muốn, chính là dục vọng — kāma. Và mọi thứ trong bức chân dung Krishna vẽ ra đều trái ngược với sự ngắn ngủi của cơn gió. Dục vọng là “kẻ thù vĩnh cửu”, “không bao giờ no”; nó “biến hóa khôn lường”: thay vì tự cạn kiệt trong sự thái quá, nó nuôi sống chính mình bằng cái nó nuốt chửng. Gió tắt vì dưới nó không có gì; còn ngọn lửa dục vọng có gốc rễ — các giác quan, tâm trí, lý trí, mà nó đã xâm chiếm. Vì thế phương thuốc không phải chờ nó qua đi. Gita không đề nghị khoanh tay mà chặt đứt: “hãy kiềm chế các giác quan ngay từ đầu, và tiêu diệt kẻ tội lỗi cướp đi tri thức này”; “hãy vững vàng nơi chính mình, và giết chết kẻ thù biến hóa khôn lường”.

Đây là hai thứ bạo lực, và hai cách ứng xử không thể lẫn lộn. Của Lão Tử là bên ngoài, thuộc vũ trụ, tự giới hạn: cơn gió tự dừng, và trí tuệ duy nhất là không thêm sức mình vào — để gió tự lặng. Của Gita là bên trong, không biết đến giới hạn: dục vọng không bao giờ tự dừng, và trí tuệ trở thành một cuộc chiến — chặt đứt ngọn lửa. Một bên, thực tại ban tặng sự kết thúc của cơn bão; bên kia, không gì ban tặng: phải tự giật nó ra. Không hành động chống lại cơn gió, hành động hết sức chống lại ngọn lửa — đó không phải hai tên gọi của cùng một thái độ. Ta không chế ngự ngọn lửa bên trong bằng sự buông bỏ đủ để đối phó với cơn gió bên ngoài.

Thế nhưng hai cái nhìn ấy gặp nhau ở một điểm mà không bên nào nhượng bộ. Không bên nào lấy bạo lực làm chủ hay làm thước đo. Cái tồn tại, cái giải thoát, cả hai đều đặt ở ngoài sức mạnh: trong sự hòa điệu với đạo, hay trong cái “mạnh hơn lý trí” mà Gita gọi là bản ngã. Và dưới những cử chỉ trái ngược, thấp thoáng cùng một trực giác: bạo lực không phải là chủ nhân của thực tại. Arjuna gọi nó là “sức mạnh ngoại lai”, đến dù không muốn; Lão Tử coi nó là một cơn biến động của trời mà không phải đạo của trời. Thêm vào, không có chỗ đứng riêng. Vì thế số phận của nó, ở cả hai phía: cái không phải của mình thì không trụ được — hoặc để nó tự rơi vì không có gốc rễ, hoặc nhổ bỏ vì nó đã bén rễ nơi không thuộc về. Cùng một lời trục xuất bạo lực; hai bàn tay để đưa nó ra ngoài.

Còn lại phải nhận ra, trước những gì cuốn ta đi, đó là thứ bạo lực nào: thứ sẽ qua nếu ta thôi đáp lại, hay thứ, ẩn nấp dưới ta, đợi ta thôi tin rằng nó sẽ qua.