Tanrı « ben » diye şarkı söyler

Bir adam, ocak başında sırtüstü yatmış, eliyle göğsüne vurarak ritim tutuyor ve bir ses yükseliyor. « Ben » diyor bu ses. Ama bu « ben », onunki değil: bir kurbağanın, bir balıkçı baykuşunun, bir katil balinanınki. 1922’de, on dokuz yaşında, Chiri Yukie’nin ainu dilinden yazıya geçirdiği şarkılarda anlatıcı neredeyse hiç insan değil. Başlıklar bunu açıkça ilan eder: Baykuş Kendinden Söyler, Kurbağa Kendinden Söyler. Konuşan hayvandır — ve hayvan, bir tanrıdır.

İngilizce (ainu dilinden çeviri)

“Toororo hanrok, hanrok!” One day I was spending time amusing myself hop-hopping where the dense weeds grow, when I looked and there was a house […] In this way I am now about to die a mean death, an awful death, and so you frogs who come after me, make sure you do not play evil tricks on the humans. With these words the frog with the bloated belly died.

Türkçe

« Toororo hanrok, hanrok! » Bir gün zıplaya zıplaya eğleniyordum, hop, hop, gür otların arasında, baktım: bir ev var […] Şimdi alçakça, korkunç bir ölümle öleceğim; siz de benden sonra gelecek kurbağalar, insanlara kötü şakalar yapmaktan sakının. Bu sözlerle, şiş karnıyla kurbağa öldü.

Her şey, dilbilgisinin şahsında dönüyor. Kurbağa, kendi şakasını, kendi cezasını, hatta kendi ölümünü anlatır: « şimdi öleceğim ». « Ben » son nefese kadar sürer. Yalnızca son satırda, üçüncü şahsa geçilir —Bu sözlerle, şiş karnıyla kurbağa öldü— insan sesi devralıp şarkıyı kapatana dek. Gerisi hayvana aittir. İşte yukar budur: hayvan hakkında bir anlatı değil, hayvanın kendini anlatması.

Bu destanların referans çevirisini yapan Donald Philippi, Ainu’ların bizzat yazıya geçirdikleri metinlerden yola çıkarak —dışarıdan bir bakışla da olsa— kuralı şöyle formüle eder: bütün şarkı, «tek bir konuşmacının baştan sona sürdürdüğü bir monologdur», araya ne bir İlham Perisi ne de Şarkı Ruhu girer. Kamui yukar’larda ise bu konuşmacı, tanrının ta kendisidir: ortaya çıkar, sözü alır ve anlatı artık onun bakış açısını bırakmaz. Biçim, inancı betimlemez; onu var eder. Baykuşa « ben » dedirtebilmek için, baykuşun « ben » diyebileceği bir dilbilgisi gerekmiştir.

Chiri Yukie bunu herkesten iyi biliyordu. Halkının sözlü edebiyatını yazıya geçiren ilk Ainu —dışarıdan gelen bir halkbilimci değil— önsözünde tanrılar hakkında hikâyeler kaydetmez: sesleri kurtarır.

İngilizce (ainu dilinden çeviri)

I who was born an Ainu and grew up with the Ainu language have written down with my halting brush just one or two very short pieces from among the sundry tales that our ancestors enjoyed relating on rainy evenings and snowy nights, whenever they had time to get together.

Türkçe

Ainu olarak doğup ainu dilinde büyüdüğüm için, atalarımızın yağmurlu akşamlarda, karlı gecelerde, vakit buldukça bir araya geldiklerinde severek anlattıkları hikâyelerden, titrek kalemimle iki üç kısa parçayı yazıya geçirdim.

Onun « titrek kalemi », alfabesi olmayan bir dilin sözlerini Latin harfleriyle kayda geçirir; tanrının kendi ağzını koruyan şarkıları sabitler. Hareket tamdır: bir yukar’ı yazıya geçirmek, kurbağayı anlatmak değil, ona yeniden söz vermektir.

İşte kıyaslamadan önce tutulması gereken çizgi budur. Biz de hayvanlara konuşma hakkı tanırız — fabl’da. Ama Ezop’ta ya da La Fontaine’de, insan şair hayvana kendi sesini ödünç verir insan hakkında konuşsun diye: karga ve tilki maskelerdir, anlatının öznesi biziz, hayvan ise yalnızca zaaflarımızı yansıtan bir aynadır. Yukar ise tam tersini yapar. İnsan susar ve dinler; hayvan sesini korur; söylediği ise onun kendi dünyasıdır — ziyareti, şakası, ölümü, hatta kendi soyuna bıraktığı yasa: insanlara kötü şakalar yapmaktan sakının. Ayna tersine dönmüştür. Artık hayvan bize kendi suretimizi yansıtmaz: o bizi izler ve izlerken, anlatmak için inmeyi seçer. Nichokuan’ın çam dalındaki baykuşu, dolunayın önünde bize iki yuvarlak gözünü çevirir. Mesele onun ne olduğu değildir. Mesele, sıra ona geldiğinde « ben » diye şarkı söylediğinde ne diyeceğidir.