Ovoo

Yüksek Altay’ın bir geçidinin tepesinde, patika bir yamacı bırakıp ötekine geçerken, Tuvalı atlı attan iner. Binlercesinin üzerinde duran taş yığınına bir taş daha ekler, tepesine saplanmış bir dala kurdele bağlar, güneşin yönünde dolanır. Bu yığına ovoo denir. Çobanken yazara dönüşen Galsan Çınag’ın üçlemesinin ikinci cildinde, çocukluğunun dünyasını içerden anlattığı yer burasıdır. Kitabın eşiğinde, sözlüğün verdiği tanım en kuru haliyle durur.

İngilizce (Almancadan çeviri)

cairn of sacred stones, erected for the spirits of the respective location and used for offerings and other religious ceremonies

Türkçe

belirli bir yerin ruhları için dikilmiş kutsal taş yığını; adak sunma ve diğer dini törenler için kullanılır

Sözcük turistik bir işaret değildir. Ovoo güzel bir manzara noktası göstermez: bir yerin sahibi olduğunu bildirir. Geçit, pınar, tehlikeli geçiş — hepsi, geçerken selam ve hediye borçlu olduğumuz bir varlık tarafından meskundur. İşte Galsan Çınag’ın atalarına atfettiği o temel hareket, zamanın ruhuna kapılmış yaşlı bir adamın dönüşümüyle tersinden ölçülür: Dedesi Mijtik artık bütün batıl inançlardan kurtulduğuna yemin eder, never again dismounting at an ovoo or making offerings elsewhere — bir daha asla ovoo önünde attan inmeyecek, hiçbir yerde adak sunmayacaktır. Vazgeçtiği şey, hareketin ne olduğunu söyler: bedeniyle birlikte, bir yerden geçerken boşluktan geçmiyormuş gibi davranmayı kabul etmek.

Ovoo’ya sunulan şey önemsiz değildir. Çınag, bağlanan kurdelelerin can be of any length and width and of any color except black — her uzunlukta, her genişlikte, siyah hariç her renkte olabileceğini not eder; siyah yas içindir. Saygının grameri, bir kumaş parçasının renginin bile anlam taşıdığı bir düzen. Ve simetri gereği, saygısızlık da düşünülebilir hale gelir: aynı kitapta, yatılı okulun etkisiyle değişen bir kız öğrenci, artık crap on an ovoo — bir ovoo’yu kirletmekte, bir şamanın kaftanını yakmakta, davulunu parçalamakta tereddüt etmeyeceğini söyler. Ancak birine saygı duyulan şey incitilebilir. Buradaki aşağılama, ovoo’nun bir taş değil, bir varlık karşısında durduğunun tersinden kanıtıdır.

Çünkü ovoo dünyasında toprak bir bedendir. Öğrenciler kazma kürekle bir kıyıyı oymaya giriştiğinde, anlatıcı bir inşaat sahnesi değil, bir yaralanma tasvir eder.

İngilizce (Almancadan çeviri)

we are full of bluster as we launch our attack on the Mother Earth’s body. We pry it open, drive our steel tools inside, poke around, and begin to dig a ditch.

Türkçe

Gösterişle saldırıya geçtik Toprak Ana’nın bedenine. Onu zorla açtık, çelik aletlerimizi sapladık içine, eşeledik, bir hendek kazmaya koyulduk.

Deprem gelir. Anlatıcı bunu yaralanan Toprak Ana’nın öfkesi olarak duyar; kardeşi de suçlu bulunacaktır — kazdığı için değil, ruhlardan gelen deprem uyarısını alıp suskun kaldığı için: that someone stayed silent instead of passing on the message from the spirits—that is cause for blood, kan dökülmeyi hak eden budur. Bu düşüncede asıl günah toprağa dokunmak değildir: acısını hissedip susmaktır.

Burada ayırmak gerek, sonra kıyaslamak. Biz de taş yığınları dikeriz — bir geçidin tepesine, geçişi işaretlemek, manzarayı göstermek, patikayı belirlemek için. Ama bizim taş yığınımız bir manzaraya bakar: göz önüne serilmiş bir görüntü, hayranlık duyulan, fotoğraflanan, içinde kimsenin yaşamadığı bir yüzey. Ovoo ise bir özneye bakar. Onu görmek için değil, görülmek için dikersin; üstüne bir taş daha koymazsın, orada birinin alabileceği — ya da incinebileceği — bir saygı sunarsın. Bizim manzaramız kimsenin olmadığı bir dışarıdır; Tuva geçidi ise bir bakışla doludur. Ancak bu fark ortaya konduktan sonra, dar bir ortak nokta belirir: burada da orada da, bir yer sıradan bir nokta olmaktan çıkabilir. Atından inince, durduğun şeyin ne olduğunu bilmek kalır geriye — bir manzara mı, yoksa biri mi.