Arabic · Hikmet

tabiʿa

Falsafa geleneğinde *tabiʿa*, algılanabilir olayların düzen ve düzenlilik ilkesi olarak doğayı ifade eder. Maddi dünyayı yöneten, değişmez yasaların bütününe işaret eder; yanıltıcı görünümlerden ya da yanılsamalardan ayrıdır. Bu terim, ikincil nedenlerin istikrarını somutlaştırır; yalnızca hayal gücüyle değil, akılla erişilebilir olanı.

Ces dernières ne sont infirmées que par la Raison et, une fois infirmées, elles ne disparaissent pas de l’imagination [les illusions de la perception, im- proprement appelées erreurs des sens : le bâton qui, plongé en partie dans l’eau, paraît brisé, etc.].
Ibn Ṭufayl, Hayy ben Yaqdhân (Le Philosophe autodidacte), Hayy ben Yaqdhân (Le Philosophe autodidacte). Institut d'études orientales, Alger, 2e éd. 1936 (texte arabe + trad. française) · trans. Léon Gauthier · source

Tabiʿa, hayal gücünün geçici görünümleri gerçek sanmasına karşı çıkar. Duyuların çarpıtmalarına rağmen varlığını sürdüren şeydir: suya batırılan sopa kırık görünür, ama akıl, tabiʿa’ya dayanarak onun doğruluğunu yeniden tesis eder. Bu terim, gözlemlenebilir olguların basit bir toplamını değil, onları anlaşılır kılan altta yatan düzeni ifade eder. Tabiʿa, böylece felsefi düşüncenin kanıtlarını inşa ettiği temeldir; hayal gücü ise ancak dağınık parçaları kavramakla yetinir.

Alıntılanan bölümde tabiʿa bir düzeltici işlevi görür. Algı yanılsamaları —“duyuların hataları”— tabiʿa tarafından değil, onun sabit yasalarını çıkarsayan akıl tarafından reddedilir. Tabiʿa bu nedenle bir algı nesnesi değil, aklın olgulardan ayıkladığı bir yapıdır. Doğal bir zorunluluğa (sopanın düz kalması) ait olanı, geçici bir görünümden (kırık görüntüsü) ayırmayı sağlar. Bu ayrım, kalıcı olanı geçiciden ayırarak bilginin mümkünlüğünün ta kendisini temellendirir.

Tabiʿa soyut bir metafizik ilke de değildir; işlevsel bir gerçekliktir. Neden ve sonuçların düzenliliğinde kendini gösterir, yöntemli gözlemleyen herkesin erişimine açıktır. Vahiy yoluyla bir hakikate inanmayı değil, görünümleri akıl süzgecinden geçirmeyi gerektirir. Bu yönüyle, hayal gücünün tuzaklarına karşı felsefi düşüncenin özerkliğini cisimleştirirken, bu tuzakların bir kez tanındıktan sonra yok olmadığını da kabul eder. Tabiʿa, bu yüzden hem bir araç hem de bir ufuktur: illüzyonların ötesini görmeyi sağlayan ve aklın yöneldiği şey.

← sözlüğe dön