Doğa: Hukuk öznesi mi, kırık bir ayna mı?
İlişkinin üç indirgenemez epistemolojisi
Kim doğadan söz ediyorsa, önce kendinden söz ediyordur. Onu adlandırmak için seçtiği sözcükler, dışarıdaki bir gerçekliği değil, dünyada var olma –ya da ondan sıyrılma– biçimini ele verir. Üç fragman, üç suskunluk. Davi Kopenawa, xapiri imgeleriyle orman arasındaki ilk ayrılıktan söz eder; Aldo Leopold ekolojik bir felaketi bozulmuş bir denklem olarak betimler; İbn Arabî ise tüm kutuplaşmaları Mutlak’ın aynasında eritir. Önerileri kesişmez: birbirlerini dışlar. Yine de, bu aralıkta her birinden daha geniş bir hakikat saklıdır.
Ruhani bir öteki olarak orman
Davi Kopenawa, doğayı korumak için bir nesne değil, dinlemek için bir özne olarak sunan bir kozmoloji önerir. Aktardığı pasaj bir ilişkiyi değil, bir kopuşu anlatır: «Omama’nınki bizim ormanımızın üzerinde, xapiri’lerin yakınında kaldı. O günden beri onların imgeleri birbirinden uzakta duruyor.» Kullanılan terimler bir mecazın değil, bir ontolojinin parçasıdır. Yaratıcı figür Omama ormanı terk etmemiştir; ondan uzaklaşmıştır. Şamanik ruhlar olan xapiri’ler sembol değil, etkin varlıklardır; onların “imgeleri” (sözcük kilit önemdedir) birbirinden kopmuştur. Orman bir dekor değil, canlı bir bedendir; içinden geçen güçlerle özdeştir.
Bu bakış, ağaçlara ya da ırmaklara ruh atfetmekle yetinmez. İnsan ile insan-olmayan arasında bir özdeşlik varsayar; benzerlik düzleminde değil, katılım düzleminde. Xapiri’ler iki dünya arasında aracı değildir: onlar dünyanın kendisidir. Onların uzaklaşması bir temas kaybı değil, ontolojik bir kırılmadır. Bu perspektifte ormanın korunması için haklara ihtiyacı yoktur: o zaten insanınkine eşdeğer bir öznedir. Sorun ona bir saygınlık tanımak değil, onu yeniden öyle görmeyi öğrenmektir.
Kopenawa’nın dili hukuki ya da etik terimlere tercüme edilemez. Uzaklıktan söz ettiğinde çevresel bir bozulmayı değil, kozmik bir dağılmayı kasteder. Doğa yönetilmesi gereken bir miras değil, tanınması gereken bir yüzdür. Xapiri’ler ormanın bekçileri değil, onun gözleridir. Yoklukları teknik bir sorun değil, manevi bir körlüktür.
Eleştirel aklın çözümlemesi gereken sistem
Aldo Leopold doğayı dengesini yitirebilen –ve yeniden kurulması gereken– bir süreçler bütünü olarak ele alır. Dust bowl üzerine yazdıkları bir felaketi değil, bir denklemi anlatır: «1930’ların başında, Orta Batı’nın güneyinde, toprakların aşırı kullanımı uzun bir kuraklık dönemiyle birleşince toz fırtınaları üst toprağı sürükleyerek ekolojik ve sosyal bir felakete yol açtı.» Söz dağarcığı nedenselliğe aittir: aşırı kullanım, kuraklık, sonuç. Doğa bir özne değil, yasaları anlaşılabilir –ve ihlal edilebilir– bir sistemdir.
Bu yaklaşım doğanın değerini yadsımaz, ama onu işlevsel bir çerçeveye yerleştirir. Dust bowl bir ceza ya da kader değil, bir hesap hatasıdır. Leopold saygıdan değil, bilgiden söz eder. Üst toprak kutsal değil, zorunludur. Felaket ahlaki değil, işlevseldir. Bu perspektifte doğanın yüceltilmeye değil, anlaşılmaya ihtiyacı vardır.
Pasajda sorumlu bir insan failden söz edilmez; bir mekanizma betimlenir. Kuraklık bir işaret değil, bir etkendir. Aşırı kullanım bir günah değil, bir değişkendir. Leopold bir etiği değil, bir yöntemi önerir. Doğa insanın aynası değil, bir bilgi nesnesidir. Dengesi önceden kurulmuş bir uyum değil, sürdürülmesi gereken bir durumdur.
Bu bakış betimlemekle yetinmez: talimat verir. Ekolojik felaket bir trajedi değil, bir derstir. Doğa bir hak öznesi değil, yönetilmesi gereken bir sistemdir. Leopold haklardan değil, sorumluluklardan söz eder. Üst toprak bir miras değil, bir kaynaktır. Onun yaklaşımı ruhani değil, eleştirel akla dayanır.
Metafizik bilginin aşması gereken yanılsama
İbn Arabî doğayı ne bir özne ne de bir sistem olarak görür; onu aşılması gereken bir görüntü olarak sunar. Aktardığı pasaj bir ilişkiyi değil, bir gerilimi anlatır: «Hakikat’in mutlak devredilemezliğini muhafaza eden bu gerginlik, aslında kutuplaşma ile kutupsuzluk arasındaki gerginliktir; tüm nesneleri gizil ve özsel olarak kendi içinde barındıran mutlak bir bilinç ile tüm özneyi kendi kendini gerçekleştirme sürecinin sonsuz akışına çeken sonsuz bir oluş arasındaki gerginlik.» Söz dağarcığı metafiziğe aittir: hakikat, kutuplaşma, mutlak bilinç, sonsuz oluş.
Bu perspektifte doğa bir öteki ya da sistem değil, Mutlak’ın bir tezahürüdür. Kendi başına bir varlığı yoktur: bir yansımadır. İbn Arabî’nin betimlediği gerilim insan ile insan-olmayan arasında değil, Bir ile çokluk arasındadır. Mutlak bilinç doğayı içermez: onu kuşatır. Sonsuz oluş özneyi soğurmaz: onu aşar.
Bu bakış doğanın gerçekliğini yadsımaz, ama onu daha geniş bir çerçeveye yerleştirir. Kutuplaşma (özne/nesne, insan/insan-olmayan) bir hata değil, bir aşamadır. Kutupsuzluk bir kaynaşma değil, bir aşmadır. Doğa insanın aynası değil, kaldırılması gereken bir perdedir.
Pasaj bir etiği ya da yöntemi değil, bir bilgiyi önerir. Mutlak hakikat bir ideal değil, bir gerçektir. Her şeyi içeren bilinç bir mecaz değil, bir deneyimdir. İbn Arabî haklardan ya da yönetimden değil, gerçekleşmeden söz eder. Doğa bir özne ya da nesne değil, bir geçittir.
Mümkün olmayan yakınsama
Bu üç öneri kesişmez. Birbirlerini dışlar. Kopenawa dünyanın düzenindeki bir kopuştan, Leopold nedensellik düzenindeki bir hatadan, İbn Arabî ise Mutlak’ın düzenindeki bir gerginlikten söz eder. Dilleri tercüme edilemez: birbirlerini iptal ederler.
Yine de, bu aralıkta daha geniş bir hakikat açığa çıkar. Bu yollardan hiçbiri doğa sorununu tüketemez. Her biri bir görme biçimi –dolayısıyla bir görmeme biçimi– önerir. Kopenawa doğayı bir sistem olarak düşünemez, Leopold onu bir yanılsama olarak kavrayamaz, İbn Arabî onu bir öteki olarak algılayamaz. Önerileri yanıt değil, sorulardır.
Diyalogları hiçbir senteze varmaz. Daha çok, her yaklaşımın sınırlarını gözler önüne serer. Doğa özne, sistem ya da yanılsama olarak: bu üç yol çözüm değil, tuzaklardır. Her biri bir düşünme biçimine –dolayısıyla bir düşünmeme biçimine– hapseder.
Omama’nınki bizim ormanımızın üzerinde, xapiri’lerin yakınında kaldı. O günden beri onların imgeleri birbirinden uzakta duruyor.
3 Dust bowl (“toz havzası”): 1930’ların başında, Orta Batı’nın güneyinde, toprakların aşırı kullanımı uzun bir kuraklık dönemiyle birleşince toz fırtınaları üst toprağı sürükleyerek ekolojik ve sosyal bir felakete yol açtı.
Arapça français Hakikat’in mutlak devredilemezliğini muhafaza eden bu gerginlik, aslında kutuplaşma ile kutupsuzluk arasındaki gerginliktir; tüm nesneleri gizil ve özsel olarak kendi içinde barındıran mutlak bir bilinç ile tüm özneyi kendi kendini gerçekleştirme sürecinin sonsuz akışına çeken sonsuz bir oluş arasındaki gerginlik.
Diyalogları hiçbir sonuca varmaz. Daha çok bir aporiayı açığa çıkarır: doğa ne özne, ne sistem, ne de yanılsama olarak düşünülemez. O, her düşünceyi direnen –dolayısıyla onu kışkırtan– şeydir.
Alıntılanan Kaynaklar
- Davi Kopenawa, La Chute du ciel, baskı Plon, coll. Terre humaine, 2010, çev. Bruce Albert (propos yanomami recueillis et traduits).
- Aldo Leopold, Almanach d un comt des sables, baskı .
- Ibn ʿArabî, Les Chatons des sagesses (Fuṣûṣ al-Ḥikam), baskı .