Dạ con của rừng: tử cung tư tưởng và sức kháng cự

R

Rừng không phải là phông nền. Nó cũng không đơn thuần là một “môi trường tự nhiên”, khái niệm ấy, khi thu gọn thành một vỏ bọc bên ngoài, cuối cùng lại biện minh cho chính sự phá hủy của nó. Theo Davi Kopenawa, rừng là một thân thể trọn vẹn, một mundo inteiro – cách diễn đạt ông dùng để chỉ cái mà ngôn ngữ của ông gọi là urihi a pree hay urihi a pata: đại địa-rừng, toàn bộ tầng thế gian. Đây không phải là ẩn dụ. Đó là một trải nghiệm sống, một cách cư ngụ thế giới nơi rừng thở, rừng chảy máu, rừng mơ và rừng sinh nở. Dạ con của rừng, urihi a pree, không phải là hình ảnh thi vị: đó là nơi tư tưởng, câu chuyện, sức mạnh nảy sinh, giúp ta đứng vững trước những kẻ muốn xẻ thịt nó.

Davi Kopenawa dùng cách diễn đạt này bằng tiếng Bồ Đào Nha: mundo inteiro, để chuyển ngữ thuật ngữ Yanomami urihi a pree hay urihi a pata, “đại địa-rừng”, chỉ toàn bộ tầng thế gian.

Rừng như thân thể sống

Davi Kopenawa quan sát rằng rừng không phải là một không gian trung tính, mà là một cơ thể có nhịp điệu chi phối nhịp sống của con người. Rừng có những mùa đói – đói thịt thú rừng, đói lương thực thực vật –, có những nơi tắc nghẽn, urihi komi, nơi những sinh linh ác độc rình rập, và có những vùng đất rộng cổ xưa, urihi a pata, mang trong mình ký ức của thời vô thủy. Những phân biệt này không thuộc về phân loại sinh thái, mà là một bản đồ thân mật, nơi mỗi thuật ngữ quy chiếu một mối quan hệ cụ thể: rừng như bụng mẹ nuôi dưỡng, như làn da che chở, như dạ con sinh nở.

Cái nhìn này đảo lộn hoàn toàn quan hệ của ta với sự sống. Nơi chúng ta nói về “môi trường” – một từ giả định sự tách biệt giữa con người và những gì bao quanh nó –, Davi Kopenawa nói về một tổng thể bất khả phân. Mundo inteiro không phải là khung cảnh, mà là tử cung. Rừng không ở quanh ta: ta ở trong nó, như thai nhi trong bụng mẹ. Sự đảo ngược này không vô thưởng vô phạt. Nó hàm ý rằng sự hủy diệt rừng không phải là một mất mát bên ngoài, mà là một sự tự cắt xén. Khi đất chảy máu, chính thân thể của những kẻ lệ thuộc vào nó bị xé rách.

Dạ con như nguồn cội của tư tưởng

Nếu rừng là dạ con, thì những tư tưởng từ đó sinh ra không phải là những kiến tạo trừu tượng, mà là những phát tiết hữu cơ. Davi Kopenawa không tách suy tưởng khỏi thịt da của thế giới. Những giấc mơ, những bài ca, những câu chuyện pháp thuật là những dòng chảy lưu thông giữa con người và đại địa-rừng. Chúng không đến từ tinh thần đơn thuần, mà từ tử cung chung ấy, urihi a pree, nơi mọi thứ đều liên thông.

Quan niệm này thách thức chính ý niệm “thiên nhiên” như một lãnh địa tách biệt với văn hóa. Đối với người Yanomami, không có ranh giới giữa hoang dã và văn minh, giữa tư duy và trải nghiệm. Rừng không phải là kho tài nguyên, mà là một đối tác để thương lượng không ngừng. Khi Davi Kopenawa nhắc đến “phần còn lại của rừng”, urihi a xee hëaɨwi, đó không phải là lời than về một hệ sinh thái đang biến mất, mà là sự thừa nhận một vết cắt cụt. Cái còn lại không còn là một thân thể trọn vẹn, mà là một chi ma, một hiện diện đau đớn nhắc nhở về những gì đã bị giật mất.

Kháng cự từ dạ con

Trong viễn cảnh này, kháng cự không phải là một chiến lược chính trị, mà là một nhu cầu sinh tồn. Nó không đến từ một hệ tư tưởng, mà từ mối quan hệ máu thịt với đại địa-rừng. Davi Kopenawa cho thấy sức mạnh để đứng vững trước máy ủi và bệnh tật do kẻ xâm lăng mang đến không sinh ra từ một khái niệm trừu tượng, mà từ tử cung sống động ấy. Rừng không phải là biểu tượng của cuộc đấu tranh: nó chính là cuộc đấu tranh. Mỗi gốc cây bị đốn, mỗi dòng sông bị đầu độc là một đòn tấn công vào dạ con đang nâng đỡ ta.

Cái nhìn này soi sáng theo một cách mới những khái niệm phương Tây về “môi trường tự nhiên” hay “đa dạng sinh học”. Davi Kopenawa chỉ ra cái bẫy của những từ này, khi chúng thu gọn rừng thành một tập hợp tài nguyên hay dịch vụ hệ sinh thái, biến nó thành đối tượng để quản lý chứ không phải chủ thể để tôn trọng. Meio ambiente (môi trường tự nhiên) chỉ là tàn tích của “thiên nhiên” cũ, một không gian dư thừa bị công nghiệp bao vây. Còn rừng Yanomami không phải là môi trường: nó là một thế giới trọn vẹn, một mundo inteiro.

Giấc mơ như hành động kháng cự

Trong vũ trụ học này, giấc mơ không phải là sự thoát ly, mà là một hành động chính trị. Các pháp sư Yanomami mơ về rừng để giữ cho nó sống, để thương lượng với các linh hồn cư ngụ trong đó, để hàn gắn những vết thương do máy móc gây ra. Giấc mơ là một hình thức kháng cự tích cực, một cách tái khẳng định rằng rừng chưa chết, rằng nó vẫn tiếp tục sinh nở tư tưởng, câu chuyện, sức mạnh.

Davi Kopenawa nhắc nhở ta rằng sự hủy diệt rừng không chỉ là một thảm họa sinh thái, mà là một cuộc tấn công vào chính năng lực tư duy. Nếu dạ con của đại địa-rừng bị cắt xén, thì toàn bộ một cách hiện hữu trên đời sẽ sụp đổ. Kháng cự, vì thế, không chỉ là bảo vệ cây cối hay muông thú, mà là gìn giữ tử cung ấy – cái tử cung làm nên sự tồn tại của ta, và ngược lại, ban cho ta sức mạnh để chiến đấu vì nó.