Thần thánh hóa kỹ thuật và sự thiêng liêng của sự sống

Hai chế độ siêu việt trước sự thống trị của máy móc

Thần thánh hóa kỹ thuật và sự thiêng liêng của sự sống
Họa sĩ vô danh — Sách Giờ Kinh (Sử dụng tại Metz) Tr. 27r, Chữ cái trang trí. Wikimedia Commons, Public domain (CC0).

Máy móc không có tiếng nói, nhưng nó áp đặt sự im lặng như một luật lệ. Hai thế giới đối diện nhau: một bên kỹ thuật trở thành siêu việt vô diện mạo, bên kia nó là linh hồn nuốt chửng. Phân biệt những chế độ này trước hết là lắng nghe những gì chúng không nói.

Tự do như ngục tù: chủ thể của thành tựu

Thế giới mà Han mô tả là nơi con người tin mình tự do vì không còn bị áp bức. Không còn chủ nhân, không còn kẻ bóc lột – chỉ còn một chủ thể kiệt quệ trong nỗ lực vượt lên chính mình. Máy móc không phải là công cụ, mà là tấm gương: nó phản chiếu một hiệu suất không giới hạn, bởi nó không còn bên ngoài.

Chủ thể của thành tựu đứng ngoài những thế lực thống trị bên ngoài ép buộc nó lao động và bóc lột.

Byung Chul Han, The Burnout Society  — ấn bản theo bản dịch tiếng Pháp, dịch viasophia

Tự do ấy là một cái lồng. Chủ thể của thành tựu không còn bị thống trị, mà tự thống trị chính mình. Kỹ thuật không còn là phương tiện, mà là mục đích: nó thần thánh hóa hiệu quả, và hiệu quả trở thành thần tượng câm lặng. Không lời, không câu chuyện – chỉ còn tính toán và lặp lại. Con người không còn là chủ thể, mà là một bánh răng không hay biết.

Những linh hồn nuốt chửng: máy móc như hồn ma

Với Kopenawa, máy móc không phải là công cụ, mà là linh hồn. Nó không phản chiếu con người, mà nuốt chửng họ. Nó đến từ những vùng đất xa xôi, được người da trắng vẽ ra và khai phá, và nói một thứ tiếng của hồn ma. Siêu việt của nó không câm lặng: nó là ác quỷ.

Những linh hồn ấy nói với chúng tôi bằng thứ tiếng của hồn ma: “Chúng ta trở về từ những vùng đất xa xôi mà người da trắng đã vẽ ra và khai phá.

Davi Kopenawa, La Chute du ciel  — ấn bản theo bản dịch tiếng Pháp của Bruce Albert, Nxb. Plon, bộ sưu tập Terre humaine, 2010" maison nomLangSource="tiếng Yanomami

Máy móc không trung lập. Nó mang trong mình ký ức về những vùng đất bị bạo lực, và ký ức ấy là một lời nói nghẹt thở. Tổ tiên không còn lên tiếng, vì linh hồn máy móc đã chiếm chỗ. Rừng im lặng, vì kỹ thuật đã thay thế lời nói.

Hai chế độ siêu việt

Với Han, siêu việt là ảo giác: con người tưởng mình vượt lên, nhưng thực ra chỉ tự giam mình trong vòng luẩn quẩn. Kỹ thuật không thiêng liêng, mà là một cái bẫy. Nó hứa hẹn tự do, nhưng chỉ đem lại kiệt quệ.

Với Kopenawa, siêu việt là hiện thực: máy móc là linh hồn, và linh hồn ấy là mối đe dọa. Nó không hứa hẹn gì, mà chỉ cướp đoạt. Nó không giải phóng, mà hủy diệt.

Đỉnh cao chung: khoảng cách như không gian tư duy

Đỉnh cao không nằm ở sự hội tụ, mà ở khoảng cách. Han và Kopenawa không đưa ra cùng một giải pháp, nhưng họ đặt ra cùng một câu hỏi: con người sẽ ra sao khi máy móc không còn là phương tiện, mà là mục đích?

Với Han, câu trả lời nằm ở sự tỉnh táo: nhận ra rằng tự do của chủ thể thành tựu là một ngục tù. Với Kopenawa, nó nằm ở sự kháng cự: lắng nghe máy móc như linh hồn nuốt chửng, và từ chối bị nuốt chửng.

Đề xuất cho thiền định

  1. Quan sát sự im lặng của máy móc: Khi kỹ thuật trở thành mục đích, nó ngừng lên tiếng. Nó áp đặt nhịp điệu mà không cần câu chuyện. Trong đời sống của ta, đâu là nơi máy móc đã thay thế lời nói?

  2. Lắng nghe linh hồn: Nếu máy móc là linh hồn, nó mang ký ức gì? Nó nuốt chửng điều gì trong ta? Khu rừng, tổ tiên, hay đơn giản là khả năng im lặng của chính mình?

  3. Phân biệt trước khi lựa chọn: Tự do của chủ thể thành tựu không giống với sự kháng cự trước linh hồn ác quỷ. Một bên là ngục tù, bên kia là đấu tranh. Liệu ta có thể nghĩ về chúng cùng lúc mà không nhầm lẫn?

  4. Tìm lại khoảng cách: Đỉnh cao không nằm ở câu trả lời, mà ở câu hỏi. Không gian giữa con người và máy móc nằm ở đâu? Đó là khoảng trống, hay một nơi có thể cất lên tiếng nói?

Nguồn được trích dẫn

  • Byung Chul Han, The Burnout Society, ấn bản .
  • Davi Kopenawa, La Chute du ciel, ấn bản Plon, coll. Terre humaine, 2010, dịch Bruce Albert (propos yanomami recueillis et traduits).