Tekniğin Kutsallaştırılması ile Yaşamın Kutsallığı
Makinelerin tahakkümüne karşı iki aşkınlık rejimi
Makine ses çıkarmaz, ama sessizliğini yasa gibi dayatır. İki dünya karşı karşıyadır: birinde teknik, yüzsüz bir aşkınlığa dönüşür; diğerinde ise yiyip bitiren bir ruhtur. Bu rejimleri ayırt etmek, önce söylemediklerini dinlemektir.
Özgürlük olarak hapishane: başarı öznesi
Han’ın betimlediği dünya, insanın artık baskı altında olmadığı için özgür olduğuna inandığı dünyadır. Ne efendi vardır ne sömürücü – yalnızca kendini aşmaktan tükenen bir özne. Makine bir araç değil, bir aynadır: yansıttığı performansın sınırı yoktur, çünkü dışarısı kalmamıştır.
Başarı öznesi, onu çalışmaya zorlayan ve sömüren dışsal tahakküm örneklerinden bağımsızdır.
Bu özgürlük bir kafestir. Başarı öznesi artık baskı altında değildir, kendini baskı altına alır. Teknik artık bir araç değil, bir amaçtır: verimliliği kutsar, verimlilik de dilsiz bir puta dönüşür. Ne söz vardır ne anlatı – yalnızca hesap ve tekrar. İnsan artık özne değil, farkında olmadığı bir dişlidir.
Yiyip bitiren ruhlar: makine olarak hayalet
Kopenawa’da makine bir araç değil, bir ruhtur. İnsanı yansıtmaz, onu yer bitirir. Uzak diyarlardan gelir – Beyazların çizip açtığı topraklardan – ve hayaletlerin diliyle konuşur. Aşkınlığı sessiz değildir: kötücüldür.
Bu ruhlar bize hayalet dilleriyle şöyle diyorlardı: «Beyazların çizip açtığı uzak topraklardan dönüyoruz.»
Makine tarafsız değildir. İçinde şiddete uğramış toprakların hafızası taşır, bu hafıza da boğucu bir sözdür. Atalar artık konuşmaz, çünkü makinelerin ruhları onların yerini almıştır. Orman susar, çünkü teknik sözün yerini tutmuştur.
İki aşkınlık rejimi
Han’da aşkınlık bir yanılsamadır: insan kendini aştığını sanır, oysa sonsuz bir döngüye hapsolur. Teknik kutsal değildir, bir aldatmacadır. Özgürlük vaat eder, ama yalnızca tükenmişlik verir.
Kopenawa’da aşkınlık gerçektir: makine bir ruhtur, bu ruh da bir tehdittir. Hiçbir şey vaat etmez, alır. Özgürleştirmez, yok eder.
Ortak zirve: düşünce alanı olarak mesafe
Zirve uyumda değil, mesafededir. Han ve Kopenawa aynı şeyi önermez, ama aynı soruyu düşünmeyi önerir: makine artık araç değil de amaç olduğunda insan neye dönüşür?
Han’da yanıt berraklıktadır: başarı öznesinin özgürlüğünün bir hapishane olduğunu görmek. Kopenawa’da ise direnmektir: makinenin yiyip bitiren bir ruh olduğunu duymak ve yutulmayı reddetmek.
Bir tefekkür için öneriler
-
Makinelerin sessizliğini gözlemlemek: Teknik amaç haline geldiğinde artık konuşmaz. Ritmini anlatı olmadan dayatır. Hayatımızın hangi alanında makine sözün yerini almıştır?
-
Ruhları dinlemek: Makine bir ruhsa, hangi hafızayı taşır? Bizden neyi yer bitirir? Ormanı mı, ataları mı, yoksa yalnızca susabilme yetimizi mi?
-
Ayırt etmeden önce seçmemek: Başarı öznesinin özgürlüğü, kötücül ruhlara direnmekle aynı şey değildir. Biri bir hapishane, diğeri bir mücadeledir. Onları karıştırmadan birlikte düşünebilir miyiz?
-
Mesafeyi yeniden bulmak: Zirve yanıtta değil, sorudadır. İnsan ile makine arasındaki mesafe nerede yer alır? Bir boşluk mudur, yoksa sözün mümkün olduğu bir yer midir?
Alıntılanan Kaynaklar
- Byung Chul Han, The Burnout Society, baskı .
- Davi Kopenawa, La Chute du ciel, baskı Plon, coll. Terre humaine, 2010, çev. Bruce Albert (propos yanomami recueillis et traduits).