Dairesel Zaman: Birlikte Varoluşun Etiği
Fernando Huanacuni Mamani ve Aymara Zaman Anlayışının Canlı Hareketi
Denge Bir Hareket Olarak
Fernando Huanacuni Mamani’ye göre, bir toplumun zamanı kavrayış biçimi, dünyayla olan ilişkisini belirler. Modernite, birikim ve kopuşla işaretlenen doğrusal bir ilerleme dayatırken, Aymara düşüncesi başka bir mantık önerir: Her anın aynı anda miras ve vaat olduğu bir akış mantığı. Burada söz konusu olan, iki görüş arasındaki basit bir karşıtlık değil, birlikte varoluşun kendisini yeniden düşünme çağrısıdır. Zaman, aşılacak bir çizgi değil, canlıyı hareketlendiren güçlerin kesiştiği bir dokudur.
Fernando Huanacuni Mamani, bu kavrayışın günlerin ya da mekânların basit bir ölçümünü aştığını gözlemler. Dünyada yaşama biçimini, insanın dışarıdan bir gözlemci değil, etkin bir katılımcı olduğu bir anlayışı beraberinde getirir. Geçmiş, uzak bir anı; gelecek ise soyut bir tahmin değildir: Birlikte etki eden güçler olarak hep şimdidedirler. Bu bakış, geçmişe ve geleceğe karşı sürekli bir sorumluluk gerektirir, zira her şey aynı hareketin içinde birbirine bağlıdır.
İspanyolca Según la traducción de los lingüistas, hace referencia sólo a tiempo y espacio, pero para el ser Andino esta palabra va más allá del tiempo y del espacio, implica una forma de vida, una forma de entender el universo que supera el tiempo-espacio (el aquí y el ahora).
Türkçe Dilbilimcilerin çevirisine göre bu ifade yalnızca zaman ve mekâna işaret eder, ancak And varlığı için bu sözcük zaman ve mekânın ötesine geçer: Yaşam biçimini, evreni anlama tarzını kapsar ve zaman-mekânın (burası ve şimdi) ötesine uzanır.
İki Gücün Diyaloğu
Bu zaman anlayışı, evrene dair daha geniş bir kavrayışa dayanır. Fernando Huanacuni Mamani, Aymara atalarının dünyayı iki tamamlayıcı dinamikle canlandırdığını hatırlatır: Biri gökten inen, diğeri topraktan yükselen. Bu ikisinin buluşması, görünen ve görünmeyen tüm biçimleriyle yaşamı doğurur. Bu ikilik bir karşıtlık değil, zorunlu bir ittifaktır; bir araya gelerek ırmak oluşturan iki akıntı gibidir.
Bu anlayış, toplumsal pratikleri derinden etkiler. Denge, sabit bir durum değil, sürekli bir ayarlamadır; her eylemin bütün üzerindeki etkisi göz önünde bulundurulur. Bazı topluluklarda hâlâ canlı olan geleneksel kurumlar, bu anlayışın somut ifadeleridir. Karşılıklılık, yeniden dağıtım ve kolektif sorumluluğu, aciliyet ya da verimlilik mantığının dışında kalan ritimlere göre düzenlerler.
Fernando Huanacuni Mamani, bu pratiklerin geçmişin kalıntıları olmadığını, günümüz krizlerine yanıtlar sunduğunu vurgular. Bireyciliğe ve parçalanmaya karşı, birlikte yaşamanın başka bir yolunu önerirler; burada ekonomi bir amaç değil, uyumu korumanın bir aracıdır. Şeffaflık, sorumlulukların dönüşümü ve tamamlayıcılık, dinamik bir dengeyi sürdürmenin araçları olarak merkezi bir rol oynar.
Unutmak İçin Yeniden Öğrenmek
Fernando Huanacuni Mamani’ye göre sömürgecilik, bu düşünme ve eyleme biçiminde bir kopuş dayatmıştır. İnsanı diğer canlıların üstüne yerleştiren, hiyerarşi ve rekabeti işbirliğinin yerine koyan bir dünya görüşü getirmiştir. Sonuç, bireyin yalnızlaştığı, dünyaya duyarlılığın köreldiği ve dengesizliklerin biriktiği bir toplumdur.
Yine de bu bakış, diğer varoluş biçimlerini silmemiştir. Yerli halklar, uğradıkları şiddete rağmen, bu mantığa direnen pratikleri sürdürmüşlerdir. Bugün, ekolojik ve toplumsal çöküş karşısında, bu bilgiler yeniden güncellik kazanmaktadır. Geriye dönüş değil, bir yön değiştirme önerirler: Egemenliğin reflekslerini unutup, birlikte varoluşun reflekslerini yeniden öğrenme çağrısıdır bu.
Fernando Huanacuni Mamani, bu yön değiştirmenin bir teknik değil, bir duyarlılık meselesi olduğunu özellikle vurgular. Örneğin törenler, boş ritüeller değil, atalardan gelen güçlerle bağı yeniden etkinleştiren anlardır. Her türlü insan faaliyetinin –ekonomik, toplumsal ya da siyasal– yaşamın kendisinin daha büyük hareketi içinde yer alması gerektiğini hatırlatırlar.
Yeniden İnşa Edilecek Bir Ufuk
Buen Vivir ya da Vivir Bien, uzak bir ideal değil, günlük bir pratiktir. Bireysel mutluluğu aramak değil, tüm varlıklar için uyumlu bir yaşamın koşullarını geliştirmek söz konusudur. Sıklıkla kalkınmaya basit bir alternatif olarak indirgenen bu kavram, aslında radikal bir öneridir: Dünyayla ilişkimizin temellerini yeniden düşünmeyi gerektirir.
Fernando Huanacuni Mamani, bu bakışın yerli topluluklarla sınırlı olmadığını gösterir. Kamu politikalarını, ekonomiyi hatta adaleti yeniden düşünmek için ipuçları sunar. Örneğin kaynakların adil dağılımı ya da ortak malların kolektif yönetimi fikirleri, bu kadim pratiklerde yankı bulur. Denge, bir ütopya değil, bizi kuşatan çerçevelerden çıkabildiğimiz sürece somut bir olasılıktır.
Sonuçta, dairesel zaman üzerine bu düşünce, bakış açımızı değiştirmeye davettir. Dünyanın sömürülecek bir kaynak değil, ait olduğumuz canlı bir doku olduğunu hatırlatır. Gelecek, geçmişe sırt çevirerek değil, onu bir rehber güç olarak yanımızda taşıyarak inşa edilir.
Alıntılanan Kaynaklar
- Fernando Huanacuni Mamani, Buen Vivir Vivir Bien, baskı Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas (CAOI), Lima, 2010, çev. rendu français maison (texte espagnol, courtes citations attribuées).