Biliş Olarak Örme: Tyson Yunkaporta'ya Göre İkili Yanılgısı

B

Tyson Yunkaporta’ya göre Batı düşüncesi, ayıran, sınıflandıran ve karşıtlaştıran bir mantığa hapsolmuş durumda. Bu yaklaşım, ikili kategorilere dayanarak yaşamın karmaşıklığını basitleştirilmiş karşıtlıklara indirger: doğa/kültür, özne/nesne, akılcı/akıl dışı. Oysa bu düşünme biçimi, daha derin bir gerçeği göz ardı eder: bilgi, biriktirilmesi gereken bir bilgi stoğu değil, varlıklar arasındaki alışverişten doğan dinamik bir süreçtir.

Sand Talk, bilginin iki biçimini ayırt eder. Biri, dünyayla doğrudan deneyimden doğan içsel bir aydınlanmadır. Diğeri ise aktarılan, kaydedilen veya edinilen veriler bütünüdür. Bu ayrım tesadüfi değildir: gerçek bilginin, dondurulmuş ifadelerle sınırlı kalmadığını, etkileşim içinde açığa çıktığını gösterir. Tyson Yunkaporta’ya göre, sözcüklerin kendileri bile bu gerilimi ele verir. Örneğin İngilizce knowledge terimi, bağlama göre “bilgi” ya da “bilme” olarak çevrilir; sanki bu kavramlar birbirinin yerine geçebilirmiş gibi. Oysa bu eşdeğerlik, temel bir farkı gizler: biri yaşanmış deneyime, diğeri mekanik aktarıma dayanır.

Ancak anlatımın netliği için, knowledge (bilgi) bazen “bilgiler” ya da “bilme” anlamında kullanılacaktır.

Tekrarlayan Şemaların Tuzağı

İkili düşünce, patterns adı verilen, kendini tekrarlayan ve sorgulanamaz çerçeveler olarak dayatan modellere dayanır. Tyson Yunkaporta’ya göre bu şemalar tarafsız değildir: gerçekliği, genellikle hiyerarşik biçimde ayrıştırılmış birimlere bölerek algımızı biçimlendirirler. Örneğin bir ağaç, artık çevresiyle ilişki içinde bir varlık olmaktan çıkar; incelenecek, sömürülecek ya da korunacak “doğal bir nesne” haline gelir. Soyutlamayı yeğleyen felsefi bir gelenekten miras kalan bu yaklaşım, canlıları birbirine bağlayan bağları siler.

Oysa bu patterns kaçınılmaz değildir. Onlar, bir tarihin, kültürel bir tercihin ürünüdür. Tyson Yunkaporta, bilginin sürekli bir diyalogdan doğduğu başka düşünme biçimlerinin var olduğunu gözlemler. Bu bakış açısında, bir anlatı basit bir hikâye olmaktan çıkar; bir örme eylemidir: düşünce iplikleri, deneyimler, çoklu sesler iç içe geçer. Sand Talk’ın yarning olarak adlandırdığı bu süreç, doğrusal değildir. Mantıksal bir ilerleme izlemez; sarmal biçimde açılır, dolambaçları, geri dönüşleri, sessizlikleri kucaklar.

Kategorilerin Şiddeti

İkili düşünce yalnızca bir yöntem sorunu değildir; bir şiddet biçimidir. Katı karşıtlıklar dayatarak, kutularına sığmayan her şeyi dışlar. Tyson Yunkaporta’ya göre bu mantığın somut sonuçları vardır. Bazı varlıkları –insan ya da insan-olmayan– kaynak ya da engel statüsüne indirgeyerek egemenlik sistemlerini meşrulaştırır. Aynı zamanda, bilginin kuşaklar, türler ve unsurlar arasında alışverişten doğduğu kolektif bir bilişi de yadsır.

Sand Talk, farklı ilkelerle yaşamayı seçen topluluklardan söz eder. 1970’lerden itibaren ortaya çıkan bu gruplar, modern yaşam biçimlerini atalardan kalma yasalarla harmanlamaya çalışır. Varoluşları bile, düşüncenin mutlaka önceden belirlenmiş kategorilere boyun eğmesi gerektiği fikrini sorgular. Tyson Yunkaporta’ya göre bu deneyimler, başka bir yolun mümkün olduğunu gösterir: ayırmayan, bağlayan bir biliş.

Bilmekten Vazgeçme Çağrısı

Tyson Yunkaporta’nın önerisi bir doktrin değil, bilmeyle ilişkimizi yeniden düşünme çağrısıdır. Bilginin fethedilecek bir toprak değil, birlikte yaşanacak bir alan olduğunu öne sürer. Bu da bazı kesinliklerden vazgeçmeyi gerektirir: hakikatin tek olduğu, ilerlemenin doğrusal olduğu, karşıtlıkların doğal olduğu fikirlerinden.

Bu yaklaşım, akılcılığı reddetmez; onun tekelini eleştirir. Tyson Yunkaporta’ya göre ikili düşüncenin sınırları vardır: yaşamı oluşturan karmaşık ilişkileri kavrayamaz. Buna karşılık, ataların, insan-olmayanların ve gelecek kuşakların seslerine açık kolektif bir biliş, dünyayı kavramanın başka bir yolunu sunar. Her şeyi açıklamaya çalışmaz; her şeyi dinler.