Koma İçindeki Bir Nehir

Ailton Krenak’ın, orta rio Doce üzerindeki evinin ile gece gündüz maden trenlerinin geçtiği demiryolu arasında yalnızca bir şey var. Krenak buna ne ekolojinin ne de hukukun sözcüğüyle sesleniyor.

Portekizce (Brezilya)

Apenas um rio em coma nos separa da estrada de ferro.

Türkçe

Demiryolundan bizi ayıran, komadaki bir nehirden ibaret.

Komadaki bir nehir — ölü bir nehir değil, « kirlenmiş » bir nehir değil, haritadan silinmiş bir akarsu değil. Sözcük özenle seçilmiş. Bir şeyin komada olduğu söylenmez: komada olan, hayatı durmuş ama sönmemiş bir beden, bir canlıdır. Dört hecede Krenak iki hükmü birden reddeder. Nehrin ölü ilan edilmesini reddeder; bu, onu geçmişe, kapanmış bir kayba, tazminat dosyasına gönderirdi. Onu basit bir bozulmuş çevre, « iyileştirilecek » hasarlı bir kaynak olarak görmeyi de reddeder. İkisi arasında koma: bir durum, bir son değil.

Komaya girip ölmeyen, hâlâ kendisindendir. Bu yüzden Krenaklar bir arıza tespit etmez: bir yas tutarlar. « Faz algum tempo que nós na aldeia Krenak já estávamos de luto pelo nosso rio Doce » — bir süredir Krenak köyünde rio Doce’miz için yas tutuyorduk. Onun yasını, bir akraba gibi; ve zaten, daha başka bir yas — bütün bir dünyanın karantinaya girmesinin yası — buna eklenmeden önce. Nehrin bir bedeni vardır: Krenak corpo do rio’dan, iki kıyısından, üzerine çöken şeylerden söz eder. Bir şeyin başında beklemeyiz. Bir yakınının başında bekleriz.

Buradan, kabul ettiği tek şifa formüle edilir. Rio Doce’yi « kurtarmak » için ne yapabileceklerini soran mühendislere verdiği yanıt, onlarca hemen gerçekleştirilemez görünür:

Portekizce (Brezilya)

[…] teríamos de parar todas as atividades humanas que incidem sobre o corpo do rio, a cem quilômetros nas margens direita e esquerda, até que ele voltasse a ter vida.

Türkçe

[…] nehrin bedeni üzerine, her iki kıyıdan yüz kilometre boyunca, üzerine çöken tüm insan faaliyetlerini durdurmak gerekir, ta ki yeniden canlanana dek.

« Ama bu imkânsız », diye itiraz eder içlerinden biri: dünya duramaz. Krenak, dünyanın kısa süre sonra — başka nedenlerle, başka bir zorunluluk altında — durduğunu lakonik biçimde not eder. Demek ki yanıtı bir ütopya değildi: bir teşhisti. Komadaki bir varlık, bir parça gibi onarılmaz; başında beklenir ve geri dönmesini engelleyen şey kaldırılır. Nehrin uyanması, daha fazla teknoloji değil, bedenine çöken tüm teknolojilerin kaldırılmasını gerektirir.

Burada ayrım kendini gösterir ve her tür yakınlaştırmadan önce bunu korumak gerekir. Bir nehri « su kaynağı » olarak adlandıran dilin, başına gelenler için yalnızca arıza sözlüğü vardır: kirlilik, çevresel borç, iyileştirme, telafi. Onun için üzülebilir, onu sayısallaştırabilir, onu onarabilir — ama başında bekleyemez, çünkü bir stokun elini tutmazsınız. Krenak’ın grameri tam tersini yapar: nehri özne olarak tutar, hayatı askıda bir akraba olarak, ve bu tek yer değiştirme borçlu olunan her şeyi değiştirir. Komadaki bir bedene borçlu olduğumuz, bir onarım değil, bir bekleyiştir, tutulan bir yas, durma cesaretidir. Davi Kopenawa’nın « doğa » sözcüğünü ve onun ürettiği nesneyi sorguladığı hareket değil buradaki; nesne bile tartışılmaz — reddedilen ölüm, komanın lehinedir. Amazon ve başka yerlerdeki iki nehir, iki ret, birleştirilemez.

Mühendisin cümlesi ve sakin kesinliği kalır: dünya durdurulamaz. Nehrin ona geri çevirdiği soru teknik değildir. Kimin başında beklediğimiz — ve bir akarsuyun haritadaki bir çizgiden çıkıp, uyanışı beklenen bir bedene dönüştüğü andan itibaren kime ait olduğudur.