Noosphère
Noosfer, biyosferin üzerinde yayılan düşünce örtüsüdür: insan düşüncesiyle doğan ve bitkilerle hayvanların dünyasının üzerine uzanan Dünya’nın “düşünen katmanı”. Biyosfer canlıların ince tabakasıysa, noosfer de *ruhun* ince tabakasıdır — gezegen ölçeğinde iç içe geçen bilinçlerin tek bir dokusu.
Juste aussi extensive, mais bien plus cohérente encore, nous le verrons, que toutes les nappes précédentes, c’est vraiment une nappe nouvelle, la « nappe pensante », qui, après avoir germé au Tertiaire finissant, s’étale depuis lors par-dessus le monde des Plantes et des Animaux : hors et au-dessus de la Biosphère, une Noosphère.
Sözcük tek bir kalemden doğmadı. 1920’lerde Paris’te, üç adamın sohbeti içinde şekillendi: İlk kez Collège de France’daki derslerinde telaffuz eden filozof Édouard Le Roy, paleontolog ve Cizvit Pierre Teilhard de Chardin ile zaten biyosferi ayrı bir jeolojik katman olarak düşünen Rus jeokimyacı Vladimir Vernadsky. Bu bios’a, canlının ince tabakasına, bir kat daha eklediler: noûs, yani tin. Yaşamla örtülmüş olan Dünya, artık düşünceyle örtülüyordu.
Teilhard terime en yoğun ifadesini kazandırır. Noosfer onun gözünde şiirsel bir metafor değil, jeolojik bir olgudur: Evrimin önceki katmanlarına eklenen, gerçek, ölçülebilir bir örtü. Düşünmeyle birlikte —canlının artık bilmekle yetinmeyip bildiğini bilmeye başladığı an— evrim kendi üzerine kıvrılır ve geleneklerin örgütlendiği, kolektif bir hafızanın geliştiği, bilinçlerin sonunda “tek bir doku” oluşturduğu bu yeni ortamı dokur. Onun adlandırdığı süreç bir yükseliştir: Tin burada maddenin üzerinde süzülmez, onun çiçeği olarak doğar.
Noosfer ≠ ağların “küresel beyni”. İnternet-noosfer imgesi bağlantısallığı yakalar ama yönelimi unutur: Teilhard’da düşünen örtü yalnızca yoğunlaşmaz, bir odak noktasına, Omega Noktası’na doğru yakınsar. Bu, bir sona yönelen bir eylem ekolojisi, basit bir teknik ağ değil. Morin karmaşıklığı bilginin ilkesi olarak düşünürken, Teilhard noosferi dünyanın bir evresi olarak görür — ve karmaşıklık-bilinç onun yasasıdır.