Noosphère
Noosphère là lớp tư duy bao trùm lên sinh quyển: "lớp suy tưởng" của Trái Đất, sinh ra cùng với khả năng phản tư của con người và vươn rộng lên trên thế giới thực vật và động vật. Nếu sinh quyển là màng sống, thì noosphère là màng của tinh thần — một tấm lưới duy nhất của những ý thức đan xen nhau trên quy mô hành tinh.
Juste aussi extensive, mais bien plus cohérente encore, nous le verrons, que toutes les nappes précédentes, c’est vraiment une nappe nouvelle, la « nappe pensante », qui, après avoir germé au Tertiaire finissant, s’étale depuis lors par-dessus le monde des Plantes et des Animaux : hors et au-dessus de la Biosphère, une Noosphère.
Từ này không sinh ra từ ngòi bút của một người duy nhất. Nó được rèn giũa tại Paris vào những năm 1920, trong cuộc trò chuyện giữa ba người đàn ông: nhà triết học Édouard Le Roy, người lần đầu nhắc đến nó trong các bài giảng tại Collège de France; nhà cổ sinh vật học và tu sĩ Dòng Tên Pierre Teilhard de Chardin; và nhà địa hóa học người Nga Vladimir Vernadsky, người đã hình dung biosphère – màng sinh quyển – như một tầng địa chất độc lập. Đến bios – lớp vỏ của sự sống – họ thêm một tầng nữa: noûs, tinh thần. Sau khi phủ kín sự sống, Trái Đất giờ đây phủ kín tư duy.
Teilhard đưa ra định nghĩa cô đọng nhất về thuật ngữ này. Noosphère không phải là một ẩn dụ thi vị, mà theo ông, là một thực tế địa chất: một tầng thực sự, có thể đo lường, chồng lên các tầng tiến hóa trước đó. Cùng với sự phản tư – khoảnh khắc sự sống không chỉ biết mà còn biết rằng mình biết – tiến hóa tự gập lại và dệt nên môi trường mới, nơi các truyền thống được tổ chức, ký ức tập thể phát triển, và ý thức cuối cùng tạo thành “một tấm vải duy nhất”. Quá trình ông mô tả là một sự thăng hoa: tinh thần không lơ lửng trên vật chất, mà nảy sinh từ đó như bông hoa của chính nó.
Noosphère ≠ “bộ não toàn cầu” của mạng lưới. Hình dung gần đây về một internet-noosphère chỉ giữ lại tính kết nối mà bỏ quên định hướng: với Teilhard, tầng tư duy không chỉ dày đặc hơn, mà còn hội tụ về một trung tâm, Điểm Omega. Đó là một sinh thái học của hành động hướng tới một mục đích, chứ không đơn thuần là một mạng lưới kỹ thuật. Trong khi Morin xem tính phức hợp như nguyên lý nhận thức, Teilhard coi noosphère là một giai đoạn của thế giới – và phức hợp-ý thức chính là quy luật của nó.