Toprağı bir yara sarar gibi onarmak: sözlerden önce gelen siyasi edim

Aynı dikkate açılan iki ses

Toprağı bir yara sarar gibi onarmak: sözlerden önce gelen siyasi edim
Tim1965 — Amerikan İç Savaşı Anıtı - Arlington Ulusal Mezarlığı - 2011. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
İ

bn Tufeyl’in Pierre Duhem’e yönelttiği eleştiriyi aktardığı bir pasajda şöyle yazar:

() Duhem’den aktardığımız ve az önce eleştirdiğimiz pasajda, o.

İbn Tufeyl, Hayy ben Yaqdhân (Le Philosophe autodidacte) , kitap Hayy ben Yaqdhân  — baskı Léon Gauthier’nin Fransızca çevirisinden, Institut d'études orientales, Cezayir, 2. basım 1936, trad. viasophia

Bu cümle, parçalı haliyle bilginin nasıl inşa edildiğine dair bir tartışmayı sezdirir. Eleştirinin düşüncenin oluşumundan önce geldiğini ima eder; sanki bir fikri sorgulamak, hakikate gösterilen bir özenin ta kendisidir. Adını taşıyan hikâyede Hayy ibn Yaqẓān, belki de bu dikkati cisimleştirir: verili olanı kabullenmekle yetinmeyen, sorgulayan, doğrulayan ve böylece onaran bir tetiktir.

Davi Kopenawa ise başka bir onarım biçiminden söz eder: aktarılan sözlerin savunulmasından. Şöyle der:

Bu yüzden onların sözlerini Beyazların düşmanlığına karşı savunuyorum. Eğer yaşlı şamanlarımız imgelerini oğullarına ve damatlarına aktarmadan ölmüş olsalardı, cehaletimiz yürekler acısı olurdu!

Davi Kopenawa, La Chute du ciel , kitap La Chute du ciel, § sözlü aktarım  — baskı Bruce Albert’in Fransızca çevirisinden, Plon, Terre humaine dizisi, 2010, trad. viasophia

Burada sözlerin savunulması, geçmişin basit bir korunması değildir. Aktarım zincirini koparmakla tehdit eden bir düşmanlığa karşı direniştir. Söz konusu “imgeler” basit anılar değil, yaşayan bilgilerdir; dünyayı görme ve eyleme biçimlerini barındırır, açılan yaralara yanıt vermeyi mümkün kılar. Kopenawa için onarım, bu aktarım ediminden geçer; söz, koruma eylemiyle ayrılmaz bir bütündür.

Aynı toprak için iki edim

İbn Tufeyl’de Duhem eleştirisi bir yöntemi açığa çıkarır: bilgi, sınamadan, sorgulamadan edinilmez. Hakikate gösterilen özen, görünüşlerle yetinmemeyi, hatanın düzeltilmesine dek kazmayı gerektirir. Soyut olsa da bu edim, bir onarım biçimidir. Düşünceden cürufları ayıklamak, bir yaranın temizlenip iyileşmesi gibidir.

Kopenawa’da ise şaman sözlerinin savunulması aynı ölçüde somuttur. Sadece bir söylemle sınırlı kalmaz, bu bilgileri tehdit edenlere karşı bir mücadeleyi içerir. Aktarım edilgen bir edim değildir; bir savaştır. Eğer yaşlı şamanlar aktarmadan yok olsaydı, cehalet galip gelirdi. Onarım burada kolektiftir. Dünyayı başka türlü görmeyi mümkün kılanı korumayı, onu yok edenlere direnmeyi gerektirir.

Sözlerden önce edim

Yüzyıllar ve kökten farklı bağlamlarla ayrılmış olsalar da iki yazar bir noktada buluşur: edim, sözden önce gelir. İbn Tufeyl için bir fikri eleştirmek, zaten bir özen gösterme edimidir; daha doğru bir bilginin zeminini hazırlar. Kopenawa içinse ataların sözlerini savunmak, her türlü gelecek söylemi önceleyen ve koşullandıran bir eylemdir. Her iki durumda da toprağın onarımı – ister simgesel ister somut olsun – bu ilk edim olmadan gerçekleşemez.

Ne biri ne öteki, düşünceyi eylemden ayırmaz. Duhem eleştirisi salt entelektüel bir alıştırma değildir; ilerlemek için zorunlu bir adımdır. Şaman sözlerinin savunulması nostalji değildir; dünyanın var olmaya devam etmesinin koşuludur. Her iki durumda da söylem, edimle kurtarılanın izi olarak gelir.

Alıntılanan Kaynaklar

  • Ibn Ṭufayl, Hayy ben Yaqdhân (Le Philosophe autodidacte), baskı Institut d'études orientales, Alger, 2e éd. 1936 (texte arabe + trad. française), çev. Léon Gauthier.
  • Davi Kopenawa, La Chute du ciel, baskı Plon, coll. Terre humaine, 2010, çev. Bruce Albert (propos yanomami recueillis et traduits).