Puhpowee

Sáng hôm ấy, một cây nấm đứng đó, nơi tối hôm trước chưa hề có gì. Màu kem trắng, nhô lên giữa đám lá thông, còn ướt đẫm hơi đêm và hơi đất, như vừa vượt qua ranh giới từ bóng tối vào ánh sáng. Robin Wall Kimmerer — nhà sinh vật học, đồng thời là thành viên của Quốc gia Potawatomi — biết một từ để chỉ sức mạnh đã đẩy nó lên trong đêm. Tiếng Anh, ngôn ngữ khoa học của bà, không có từ nào như thế.

Puhpowee, bà giải thích, có nghĩa là “sức mạnh khiến nấm mọc lên khỏi mặt đất trong đêm”.

Bà gặp từ này trong công trình của Keewaydinoquay, nhà dân tộc thực vật học người Anishinaabe, viết về công dụng truyền thống của nấm. Cú sốc với nhà sinh vật học không hề nhỏ: dù vốn từ chuyên môn dồi dào, khoa học của bà không có thuật ngữ nào để diễn tả điều đó. Bà có thể mô tả áp suất trương nước, sự kéo dài của sợi nấm, nhưng không thể nói về sức mạnh đang dâng lên. Nơi tiếng Anh nhìn thấy một quá trình, tiếng Potawatomi gọi tên một quyền năng.

Sự thiếu vắng ấy, Kimmerer không đổ lỗi cho sự chậm trễ của khoa học, mà cho ngữ pháp của nó. Tiếng Anh trong phòng thí nghiệm, theo bà, là “ngôn ngữ của vật thể”: nó xếp thế giới vào hàng những thứ. Còn tiếng Potawatomi thì chia động từ cho phần lớn sự sống như chia cho một chủ thể — một quả mọng, một ngọn núi, dòng nước có thể tồn tại theo cách một con người tồn tại. Đó là điều bà gọi là ngữ pháp của sự sống.

Những người sáng tạo ra từ này hiểu thế giới như một tổng thể sống động, tràn ngập những năng lượng vô hình, thổi hồn và làm cho vạn vật cử động.

Ta cần cưỡng lại cám dỗ xem đây chỉ là thi ca, hay một tín ngưỡng “duy linh” để xếp vào bảo tàng các quan niệm về thế giới. Khẳng định của Kimmerer khô khan hơn, và triệt để hơn: nó mang tính ngữ pháp. Puhpowee không tô điểm cho sự quan sát về cây nấm, nó quyết định địa vị của nó — một chủ thể hành động, chứ không phải đối tượng để đo đạc. Câu hỏi nó để lại không phải là “ta có nên tin không?”, mà là: ta sẽ nhìn thấy gì ở thế giới nếu ngôn ngữ của ta cũng chia động từ cho sự sống như chia cho một ai đó, chứ không phải một cái gì đó?