Thiên nhiên như chủ thể: ba nền tảng bất khả quy giản

Thuyết phiếm thần, vũ trụ luận quan hệ và phê phán hiện đại thực dân

Thiên nhiên như chủ thể: ba nền tảng bất khả quy giản
Aegidius Sadeler / Roelant Savery — Cảnh quan với cây cối và rễ cây theo Aegidius Sadeler dựa trên Roelant Savery Groeningemuseum 0000.GRO4398.III. Wikimedia Commons, CC0.

Trong trật tự lý tính nơi thiên nhiên không còn là tài nguyên mà là chủ thể, ba giọng điệu vang lên mà không hòa điệu. Mỗi giọng vạch nên một lối đi riêng cho tính chủ thể của thế giới, theo một logic riêng: quyền năng tự tại, sự tha hóa cần phá bỏ, hay mối quan hệ cần khôi phục. Những luận đề này không chồng lấp. Chúng cũng không bổ sung cho nhau. Sức mạnh của chúng nằm chính ở tính bất khả quy giản. Trước mọi nỗ lực hội tụ, phải lắng nghe chúng trong sự độc đáo triệt để của từng giọng.

Quyền năng nội tại: Spinoza và sự xóa nhòa siêu việt

Spinoza đề xuất một tính chủ thể của thiên nhiên không vay mượn gì từ bất kỳ phép chiếu nào của con người. Nó nảy sinh từ sự phê phán cách biểu đạt thông tục về Thượng đế, nơi quyền năng thần thánh được hình dung theo hình ảnh con người. Đoạn trích trong Luân lý học không chút mơ hồ:

Hơn nữa, nếu ta muốn tiếp tục phân tích sâu hơn, ta còn có thể chỉ ra rằng quyền năng mà đám đông gán cho Thượng đế không chỉ là quyền năng của con người (điều này cho thấy Thượng đế được đám đông hình dung như một con người, hay theo khuôn mẫu con người), mà còn bao hàm cả sự bất lực.

Baruch Spinoza, ethique , quyển I, § appendice  — ấn bản theo bản dịch tiếng Pháp của Charles Appuhn, Wikisource 1913, dịch viasophia

Ở Spinoza, tính chủ thể của thiên nhiên không thuộc về sự quy kết biểu tượng hay pháp lý. Nó là hệ quả trực tiếp của một bản thể luận nơi Thượng đế và tự nhiên chỉ là một (Deus sive Natura). Nếu đám đông gán cho Thượng đế một quyền năng nhân tính, ấy là vì họ nghĩ Ngài như một chủ thể tách biệt, sở hữu ý chí và mục đích. Nhưng quan niệm này đã là một bất lực: nó giả định một thiếu hụt, một khoảng cách giữa Đấng sáng tạo và sáng tạo. Do đó, tính chủ thể Spinoza của thiên nhiên là một tính chủ thể không chủ thể, một quyền năng vận hành không ý định, không dự án, không thứ bậc. Nó không cần được con người thừa nhận để tồn tại, bởi nó chính là điều kiện của mọi tồn tại.

Tính chủ thể này là nội tại vì nó không quy chiếu về bất kỳ siêu việt nào. Nó không phải là phẩm chất gắn thêm vào thiên nhiên, mà là định nghĩa của chính nó. Thiên nhiên không phải đối tượng có thể sở hữu hay khai thác, bởi nó là tổng thể các phương thức mà thực thể vô hạn triển khai. Mọi nỗ lực giản lược nó thành tài nguyên đều là sự hiểu sai bản chất: đó là nhầm lẫn một phương thức hữu hạn với chính thực thể. Như vậy, tính chủ thể Spinoza của thiên nhiên là một tính chủ thể không dư thừa, một quyền năng không thể bị quy giản bởi các phạm trù pháp lý hay đạo đức, bởi nó đi trước và vượt khỏi chúng.

Cỗ máy sản xuất vật thể: Krenak và sự tha hóa của sự sống

Krenak tiếp cận tính chủ thể của thiên nhiên từ một góc độ hoàn toàn khác. Nó không phải là một dữ kiện siêu hình, mà là kết quả của một đứt gãy lịch sử và công nghệ. Luận điểm của ông xoay quanh một hình ảnh trung tâm: cỗ máy sản xuất vật thể. Văn bản, trích từ một cuộc đối thoại, không trực tiếp gọi tên thiên nhiên như chủ thể, nhưng phác họa nó bằng phủ định:

Cỗ máy sản xuất vật thể — Văn bản được xây dựng từ buổi trò chuyện trực tuyến Conversa Selvagem, với Ailton Krenak và Marcelo Gleiser, 17 tháng 4.

Ailton Krenak, A vida n o til  — ấn bản Companhia das Letras, São Paulo, 2020, dịch viasophia

Krenak không nói về tính chủ thể bằng ngôn ngữ pháp lý hay triết học, mà bằng ngôn ngữ kháng cự. Thiên nhiên không còn là tài nguyên khi nó thoát khỏi logic của cỗ máy, tức là khi nó không còn là nguyên liệu để khai thác, mà là đối tác để lắng nghe.

Tính chủ thể này gắn liền với sự phê phán hiện đại. Cỗ máy sản xuất vật thể không trung lập: nó hiện thân cho một thế giới quan nơi mọi thứ phải hữu dụng, đo lường được, sản xuất. Trong khuôn khổ ấy, thiên nhiên chỉ có giá trị khi phục vụ mục đích con người. Tính chủ thể mà Krenak hình dung vì thế là một tính chủ thể quan hệ, nhưng không đối xứng. Nó đòi hỏi sự phi trung tâm hóa con người, sự thừa nhận rằng Đất không cần chúng ta để tồn tại, nhưng chúng ta cần Đất để sống sót.

Theo nghĩa này, cỗ máy là kẻ thù của tính chủ thể. Nó là thứ giản lược thiên nhiên thành kho tài nguyên, phủ nhận mọi năng lực hành động của sự sống. Ở Krenak, tính chủ thể của thiên nhiên không phải là thuộc tính nội tại, mà là điều kiện cần khôi phục: một thế giới nơi vật thể không còn là vật thể, mà là những hữu thể trong quan hệ.

Bản thể luận quan hệ: Escobar và phê phán nhị nguyên luận hiện đại

Escobar tiếp cận vấn đề tính chủ thể của thiên nhiên qua sự phê phán các bản thể luận nhị nguyên. Luận điểm của ông không trực tiếp nhắm vào pháp quyền, mà vào những điều kiện nhận thức luận khiến thiên nhiên có thể bị coi là tài nguyên. Đoạn then chốt trong Cảm-thức với Đất không mơ hồ:

Mục tiêu là đặt vấn đề với các bản thể luận nhị nguyên hiện đại và mở ra với những bản thể luận quan hệ đặc trưng cho Đất và các thế giới của những cộng đồng gắn bó với địa điểm và lãnh thổ.

Arturo Escobar, Sentir-penser avec la Terre  — ấn bản , dịch viasophia

Ở Escobar, tính chủ thể của thiên nhiên không phải là vấn đề siêu hình hay công nghệ, mà là bản thể luận. Nó nảy sinh từ sự phủ định các phạm trù hiện đại đối lập chủ thể/khách thể, nhân loại/phi nhân loại, văn hóa/thiên nhiên. Những nhị nguyên này là nền tảng cho quan niệm phương Tây về thiên nhiên như tài nguyên: chúng cho phép đối xử với nó như một đối tượng bên ngoài, sẵn sàng bị khai thác.

Ngược lại, các bản thể luận quan hệ không tách rời con người khỏi phần còn lại của sự sống. Chúng không coi Đất là tập hợp tài nguyên, mà là mạng lưới quan hệ nơi mỗi hữu thể có vị trí và năng lực hành động riêng. Trong viễn cảnh này, tính chủ thể của thiên nhiên không phải là thuộc tính gán cho một đối tượng, mà là cách hiện hữu trên đời. Nó đòi hỏi một sinh thái học tri thức, nơi hiểu biết bản địa và địa phương không phải là những kỳ thú dân tộc học, mà là những phương thức quan hệ với Đất thách thức chính nền tảng của hiện đại.

Escobar không đề xuất một tính chủ thể pháp lý, mà một tính chủ thể nhận thức luận. Thiên nhiên không phải là chủ thể pháp quyền vì được thừa nhận quyền, mà vì luôn là chủ thể trong những thế giới không tách rời con người khỏi phần còn lại của sự sống. Do đó, phê phán các bản thể luận nhị nguyên là điều kiện tiên quyết cho mọi thừa nhận pháp lý: chừng nào thiên nhiên còn bị nghĩ như đối tượng, mọi gán quyền sẽ chỉ là hư cấu.

Hội tụ không tổng hợp: ba sự khước từ tài nguyên

Ba luận đề này không gặp nhau. Chúng cũng không đối lập. Điểm chung của chúng nằm ở chỗ khác: sự khước từ chung thiên nhiên như tài nguyên. Ở Spinoza, sự khước từ ấy mang tính siêu hình: thiên nhiên không phải tài nguyên vì nó chính là thực thể, một quyền năng không thể bị giản lược thành đối tượng. Ở Krenak, nó mang tính chính trị: thiên nhiên không phải tài nguyên vì thoát khỏi logic của cỗ máy, khỏi sự định lượng hóa sự sống. Ở Escobar, nó mang tính nhận thức luận: thiên nhiên không phải tài nguyên vì các bản thể luận quan hệ không tách rời nó khỏi con người.

Sự hội tụ phủ định này có lẽ chính là sức mạnh của chúng. Nó cho thấy tính chủ thể của thiên nhiên không thể chỉ là một cải cách pháp lý, một bổ sung cho luật hiện hành. Nó đòi hỏi một chuyển hóa sâu sắc hơn: sự phủ định các phạm trù làm nền tảng cho hiện đại. Spinoza, Krenak và Escobar không nói cùng một ngôn ngữ, nhưng họ cùng chống lại một điều: ý tưởng rằng Đất là kho tài nguyên để khai thác.

Chính sự phân kỳ của họ mới là bài học. Nó hé lộ rằng tính chủ thể của thiên nhiên không phải là một khái niệm đơn nhất, mà là một đa dạng luận đề không thể quy giản về tổng hợp. Nó vừa là quyền năng nội tại, vừa là sự kháng cự cỗ máy, vừa là bản thể luận quan hệ. Ba chiều kích này không loại trừ nhau, nhưng cũng không chồng lấp. Chúng phác họa đường viền của một thế giới nơi thiên nhiên không còn là đối tượng, mà cũng không trở thành chủ thể theo nghĩa pháp quyền hiện đại.

Còn lại một câu hỏi, không lời đáp: làm sao nghĩ tính chủ thể này mà không giản lược nó thành một phạm trù mới, thành một giáo điều mới? Có lẽ bằng cách chấp nhận rằng nó không thể bị giam cầm trong định nghĩa. Có lẽ bằng cách thừa nhận rằng thiên nhiên như chủ thể không phải là giải pháp, mà là một câu hỏi mở — một câu hỏi xuyên qua siêu hình, chính trị và nhận thức luận, không bao giờ bị nắm bắt hoàn toàn.

Nguồn được trích dẫn

  • Baruch Spinoza, ethique, ấn bản Wikisource (trad. Charles Appuhn, 1913), dịch Charles Appuhn.
  • Ailton Krenak, A vida n o til, ấn bản Companhia das Letras, São Paulo, 2020, dịch trad. maison (du portugais).
  • Arturo Escobar, Sentir-penser avec la Terre, ấn bản .