Doğa özne olarak: üç indirgenemez temel

Panteizm, ilişkisel kozmoloji ve sömürgeci modernite eleştirisi

Doğa özne olarak: üç indirgenemez temel
Aegidius Sadeler / Roelant Savery — Ağaçlar ve Kökler Arasında Manzara, Aegidius Sadeler’in Roelant Savery’den esinlenerek yaptığı eser, Groeningemuseum 0000.GRO4398.III. Wikimedia Commons, CC0.

Doğa artık bir kaynak değil de bir özne olarak düşünüldüğünde, üç ses birbirine yanıt verir ama uzlaşmaz. Her biri, dünyanın öznelliğinin kendi mantığına göre açıldığı bir iz bırakır: Kendine yeten bir gücün mantığı, aşılması gereken bir yabancılaşmanın mantığı ya da yeniden kurulması gereken bir ilişkinin mantığı. Bu önermeler üst üste gelmez. Birbirini tamamlamazlar da. Güçleri tam da indirgenemezliklerinden gelir. Herhangi bir yakınsama denemesinden önce, onları kökten tekillikleri içinde duymak gerekir.

İçkin güç: Spinoza ve aşkınlığın silinmesi

Spinoza, doğanın öznelliğini insani bir yansımaya borçlu olmayan bir önerme olarak sunar. Bu öznellik, Tanrı’nın kaba tasavvuruna yönelik bir eleştiriden doğar; burada ilahi güç, insanın suretinde tasarlanmıştır. Etik’teki pasaj kesinlik taşır:

Üstelik, istersem burada daha da ilerleyerek, halkın Tanrı’ya atfettiği bu gücün yalnızca insani bir güç olmadığını (ki bu da Tanrı’nın halk tarafından insan ya da insana benzer bir varlık olarak tasarlandığını gösterir), aynı zamanda bir güçsüzlüğü de içerdiğini gösterebilirim.

Baruch Spinoza, ethique , kitap 4, § 4  — baskı Fransızca çeviriden: Charles Appuhn, Wikisource, 1913, trad. viasophia

Spinoza’da doğanın öznelliği, simgesel ya da hukuki bir atıf meselesi değildir. Tanrı ile doğanın bir ve aynı şey olduğu (Deus sive Natura) ontolojisinin doğrudan bir sonucudur. Halk, Tanrı’ya insani bir güç atfeder, çünkü onu ayrı bir özne, irade ve amaç sahibi bir varlık olarak düşünür. Oysa bu tasavvur, zaten bir güçsüzlüktür: Yaratan ile yaratılan arasında bir eksiklik, bir mesafe varsayar. Spinozacı doğa öznelliği, bu nedenle, öznesiz bir öznelliktir; niyet, proje ya da hiyerarşi olmaksızın işleyen bir güçtür. İnsan tarafından tanınmaya ihtiyaç duymaz, çünkü varlığın ta kendisinin koşuludur.

Bu öznellik içkindir, çünkü hiçbir aşkınlığa gönderme yapmaz. Doğaya eklenen bir nitelik değil, onun tanımıdır. Doğa, sahip olunabilecek ya da sömürülebilecek bir nesne değildir, çünkü sonsuz tözün açılım biçimlerinden ibarettir. Onu kaynağa indirgeme girişimi, özünü yanlış anlamaktır: Sonlu bir kipi tözün kendisiyle karıştırmaktır. Spinozacı doğa öznelliği, bu nedenle, artıksız bir öznelliktir; hukuk ya da ahlak kategorileriyle kavranamaz, çünkü onları önceleyip aşar.

Şeyler üretme makinesi: Krenak ve canlının yabancılaşması

Krenak, doğanın öznelliğine bambaşka bir açıdan yaklaşır. Bu, metafizik bir veri değil, tarihsel ve teknolojik bir kopuşun sonucudur. Söylemi, merkezi bir imge etrafında şekillenir: şeyler üretme makinesi. Metin, doğrudan doğayı özne olarak anmasa da, olumsuzlama yoluyla onun sınırlarını çizer:

ŞEYLER ÜRETME MAKİNESİ — 17 Nisan’da Ailton Krenak ve Marcelo Gleiser ile yapılan Canlı Yayın: Vahşi Sohbet’ten derlenmiştir.

Ailton Krenak, A vida n o til , böl. Makine  — baskı Companhia das Letras, São Paulo, 2020 (Canlı Yayın: Conversa Selvagem, Ailton Krenak ve Marcelo Gleiser, 17 Nisan), trad. viasophia

Burada makine, basit bir araç değildir. Canlıyı nesneye, ilişkiyi işleme, Yeryüzü’nü kaynağa dönüştüren bir sistemin simgesidir. Krenak, öznellikten hukuki ya da felsefi terimlerle değil, direniş terimleriyle söz eder. Doğa, makinenin mantığından kaçtığında, yani sömürülecek bir malzeme olmaktan çıkıp dinlenmesi gereken bir ortak olduğunda, kaynak olmaktan çıkar.

Bu öznellik, modernite eleştirisiyle ayrılmaz bir bütündür. Şeyler üretme makinesi tarafsız değildir: Her şeyin yararlı, ölçülebilir, üretken olması gereken bir dünya görüşünü cisimleştirir. Bu çerçevede doğanın değeri, yalnızca insani bir amaca hizmet ettiğinde vardır. Krenak’ın öngördüğü öznellik, ilişkiseldir, ama simetrik olmayan bir ilişkidir. İnsanın merkezden uzaklaşmasını, Yeryüzü’nün biz olmadan da var olabileceğini, ama bizim onsuz hayatta kalamayacağımızı kabul etmeyi gerektirir.

Makine, bu anlamda, öznelliğin düşmanıdır. Doğayı kaynak stokuna indirgeyen, canlıya herhangi bir failiyet tanımayan şeydir. Krenak’ta doğanın öznelliği, içkin bir özellik değil, yeniden kurulması gereken bir durumdur: Şeylerin artık şey değil, ilişki içinde varlıklar olduğu bir dünya.

İlişkisel ontolojiler: Escobar ve modern ikiciliğin eleştirisi

Escobar, doğanın öznelliği sorununu ikici ontolojilere yönelik bir eleştiri üzerinden ele alır. Söylemi doğrudan hukukla ilgili değildir, ama doğanın kaynak olarak tasarlanmasını mümkün kılan epistemolojik koşulları sorgular. Yeryüzü ile Düşün-Hisset’teki kilit pasaj açıktır:

Amaç, modern ikici ontolojileri sorunsallaştırmak ve Yeryüzü’nün ve bir yere, bir toprağa bağlı halkların dünyalarının karakterize ettiği ilişkisel ontolojilere açılmaktır.

Arturo Escobar, Sentir-penser avec la Terre , böl. Giriş  — baskı Fransızca çeviriden, trad. viasophia

Escobar’da doğanın öznelliği, metafizik ya da teknoloji sorunu değil, ontoloji sorunudur. İnsan ile nesne, insan ile insan-dışı, kültür ile doğa arasındaki modern ayrımların reddinden doğar. Bu ikicilikler, doğanın Batı düşüncesinde kaynak olarak görülmesinin temelini oluşturur: Onu dışsal, sömürüye açık bir nesne olarak ele almayı mümkün kılar.

İlişkisel ontolojiler ise insanı canlıdan ayırmaz. Yeryüzü’nü kaynaklar toplamı olarak değil, her varlığın yerinin ve failiyetinin olduğu bir ilişkiler ağı olarak görür. Bu perspektifte doğanın öznelliği, bir nesneye atfedilecek bir özellik değil, dünyada olma biçimidir. Yerli ve yerel bilgilerin etnografik meraklar değil, modernitenin temellerini sorgulayan Yeryüzü ile ilişki kurma biçimleri olduğu bir bilgi ekolojisi’ni gerektirir.

Escobar, hukuki bir öznellik değil, epistemolojik bir öznellik önerir. Doğa, haklar tanındığı için değil, insanın canlıdan ayrılmadığı dünyalarda her zaman özne olduğu kabul edildiği için öznedir. İkici ontolojilerin eleştirisi, bu nedenle, herhangi bir hukuki tanımadan önce gelir: Doğa nesne olarak düşünüldüğü sürece, hak atfetmek bir kurmacadan ibaret kalır.

Sentez olmadan yakınsama: kaynağa karşı üç ret

Bu üç önerme birleşmez. Birbirine de karşı çıkmaz. Ortak noktaları başka bir yerde: Doğanın kaynak olarak reddedilmesindedir. Spinoza’da bu ret metafiziktir: Doğa kaynak değildir, çünkü tözün ta kendisidir; nesneye indirgenemeyen bir güçtür. Krenak’ta politik: Doğa kaynak değildir, çünkü makinenin mantığından, canlının nicelleştirilmesinden kaçar. Escobar’da epistemolojik: Doğa kaynak değildir, çünkü ilişkisel ontolojiler onu insandan ayırmaz.

Bu olumsuz yakınsama, belki de güçlerinin kaynağıdır. Doğanın öznelliğinin, pozitif hukuka eklenecek basit bir reforma indirgenemeyeceğini gösterir. Daha derin bir dönüşümü gerektirir: Moderniteyi temellendiren kategorilerin sorgulanmasını. Spinoza, Krenak ve Escobar aynı dili konuşmasalar da, aynı şeye karşı konuşurlar: Yeryüzü’nün sömürülecek bir kaynak stoku olduğu fikrine.

Ayrılıkları bile bir derstir. Doğanın öznelliğinin tek bir kavram olmadığını, senteze indirgenemeyen bir önerme çoğulluğunu ortaya koyar. Aynı anda içkin bir güç, makineye karşı bir direniş ve ilişkisel bir ontolojidir. Bu üç boyut birbirini dışlamaz, ama üst üste de gelmez. Doğanın artık nesne olmadığı, ama modern hukukun anladığı anlamda özne de olmadığı bir dünyanın sınırlarını çizerler.

Cevapsız bir soru kalır: Bu öznelliği yeni bir kategori, yeni bir dogma haline getirmeden nasıl düşünebiliriz? Belki de onu bir tanıma sığdırmadan kabul ederek. Belki de doğanın özne olarak bir çözüm değil, açık bir soru olduğunu kabul ederek — metafiziği, politikayı ve epistemolojiyi kateden, ama hiçbir zaman tam olarak kavranamayan bir soru.

Alıntılanan Kaynaklar

  • Baruch Spinoza, ethique, baskı Wikisource (trad. Charles Appuhn, 1913), çev. Charles Appuhn.
  • Ailton Krenak, A vida n o til, baskı Companhia das Letras, São Paulo, 2020, çev. trad. maison (du portugais).
  • Arturo Escobar, Sentir-penser avec la Terre, baskı .