Cùng chung sống đô thị với cái phi nhân: ngoại giao hay cộng sinh?

Thành phố là nơi con người và cái phi nhân giao nhau mà không phải lúc nào cũng gặp gỡ. Cây xanh ven đường, cỏ dại xuyên qua lớp nhựa đường, chim chóc làm tổ trong những khe hở của tòa nhà. Làm sao để chung sống trong những không gian này mà không áp đặt cũng không tự xóa mờ? Hai đề xuất nổi lên, khác biệt trong cách tiếp cận nhưng cùng hướng đến một câu hỏi: mối quan hệ.

Ngoại giao của những ngôn ngữ câm lặng

Baptiste Morizot đề xuất một con đường mà sự chung sống đi qua thương lượng. Vấn đề là lắng nghe những gì không nói ngôn ngữ của ta, nhưng không phải vì thế mà không có ngôn ngữ. Chẳng hạn, cây cối giao tiếp theo cách khác: qua rễ, qua lá, qua phản ứng với các mùa. Sự im lặng của chúng không phải là thiếu vắng ý nghĩa, mà là một hình thức biểu đạt khác.

SINH THÁI VÀ ĐA DẠNG SINH HỌC Du bon usage des arbres, Francis Hallé, 2011. Plaidoyer pour l’herboristerie, Thierry Thévenin, 2013.

Những tài liệu tham khảo này không phải ngẫu nhiên. Chúng chỉ ra những tri thức coi trọng cách tồn tại của cái phi nhân. Du bon usage des arbres gợi ý rằng cây cối có một dạng trí tuệ, một cách hiện diện trên thế giới đáng để hiểu. Plaidoyer pour l’herboristerie nhắc nhở rằng thực vật không chỉ là nguồn tài nguyên, mà là những đối tác đã cùng tiến hóa với con người. Ngoại giao ở đây là công nhận những sự dị biệt đó mà không quy giản chúng vào các phạm trù của ta. Nó đòi hỏi phân biệt trước khi đối thoại: một cái cây không phải là con người, một ngọn cỏ không phải là công cụ. Sự hiện diện của chúng trong thành phố không phải là phông nền, mà là lời mời điều chỉnh cách ta cư ngụ.

Cách tiếp cận này không tìm cách hòa nhập, mà thương lượng. Nó giả định rằng mỗi loài có những lợi ích riêng, nhịp điệu riêng, và sự chung sống đô thị phải tính đến điều đó. Nó không phủ nhận xung đột, mà xem chúng như những cơ hội tìm kiếm thỏa hiệp. Một cái cây mọc trong khe nứt vỉa hè không phải là trở ngại cần loại bỏ, mà là một đối tác có sự kiên trì đặt câu hỏi về sự áp đặt của chính ta lên không gian.

Cộng sinh của những mối quan hệ khác lạ

Donna Haraway đề xuất một con đường khác, nơi sự chung sống không đi qua thương lượng, mà qua biến đổi lẫn nhau. Với bà, ranh giới giữa các loài không phải là những đường cố định, mà là những vùng tiếp xúc nơi những hình thức sống mới được tạo ra. Thành phố không phải là không gian nơi con người và cái phi nhân cùng tồn tại mà không chạm vào nhau, mà là nơi sự tồn tại của chúng đan xen.

NHỮNG NGƯỜI TẠO DỰNG MỐI QUAN HỆ KHÁC LẠ LỜI MỞ ĐẦU

Những mối quan hệ khác lạ chỉ những mối liên kết hình thành ngoài các phạm trù truyền thống. Một mối quan hệ không chỉ là sinh học, mà còn là tường thuật, tình cảm, thực hành. Nó có thể kết nối một con người với một cái cây, một thành phố với đàn bồ câu, một khu vườn với đàn côn trùng. Những mối quan hệ này không đối xứng, nhưng chúng có thật: chúng thay đổi những ai tham gia vào đó.

Haraway không tìm cách phân biệt để đối thoại tốt hơn, mà nhận ra rằng ranh giới giữa các loài là xốp. Một cái cây trong thành phố không phải là một cá thể cô lập, mà là một tác nhân trong một mạng lưới rộng lớn hơn, nơi con người, thực vật, động vật và vi sinh vật ảnh hưởng lẫn nhau. Cộng sinh – quá trình mà các sinh vật khác nhau hợp nhất để tạo ra những sinh vật mới – không phải là phép ẩn dụ, mà là một thực tế sinh học và văn hóa. Các thành phố là phòng thí nghiệm của những sự lai tạo này.

Cách tiếp cận này không phủ nhận sự khác biệt, mà đặt chúng trong một chuỗi liên tục. Một người trồng cây không chỉ thương lượng với nó: họ tham gia vào một lịch sử chung, nơi mỗi bên biến đổi bên kia. Chung sống không phải là một hợp đồng, mà là một điệu nhảy mà các bước đi được học trong khi bước.

Đỉnh chung: không gian chia sẻ

Hai đề xuất này có vẻ đối lập. Một bên nhấn mạnh sự phân biệt, bên kia nhấn mạnh sự hội tụ. Thế nhưng, chúng gặp nhau ở một điểm cốt yếu: thành phố không phải là lãnh thổ của con người, mà là một không gian chia sẻ. Dù chọn lắng nghe những ngôn ngữ câm lặng hay dệt nên những mối quan hệ khác lạ, vấn đề vẫn như nhau: cư ngụ mà không thống trị.

Morizot đề xuất thương lượng với những gì chống lại các phạm trù của ta. Haraway gợi ý để bản thân bị biến đổi bởi những gì xung quanh. Trong cả hai trường hợp, điều cần làm là từ bỏ ảo tưởng về sự kiểm soát toàn diện. Một cái cây trong thành phố không phải là đối tượng để quản lý, mà là đối tác để cùng sáng tạo. Một ngọn cỏ mọc giữa các viên gạch không phải là mối phiền toái, mà là sự hiện diện đặt câu hỏi về mối quan hệ của ta với mặt đất.

Ngoại giao và cộng sinh không phải là giải pháp, mà là cách đặt câu hỏi. Làm sao sống với những gì không phải là ta, mà không quy giản chúng cũng không hòa tan bản thân vào đó? Có lẽ câu trả lời không nằm ở sự lựa chọn giữa hai bên, mà ở chính sự căng thẳng giữa chúng. Phân biệt để lắng nghe tốt hơn, hội tụ mà không xóa mờ: chung sống đô thị đòi hỏi cả hai.