Dil: Yeryüzünün Canlı Bir Yansıması

Algı ve rüya. Dünyanın bize ilettiği şeyi kavramanın iki yolu, başlangıçta bizim olmayan bir söze yanıt vermenin iki biçimi. Biri ritimlere, tonlara, dokulara tutunur; diğeri rüyayı taşıyan ruhlara. Bu sesler birbirine karışmaz, ama aynı zorunluluğu paylaşırlar: yorumdan önce gelen bir dinleme.

Ritmlerin uyumu

Algı, bu anlamda, benim kendi ritimlerimle şeylerin ritimleri, onların tonları ve dokuları arasında bir uyum ya da eşzamanlılıktır:

Algı burada edilgen bir alımlama değildir. O, kendi hareketlerimizle şeylerin hareketleri arasında bir ayarlama, bir eşzamanlılıktır. Yapraklarda esen rüzgâr, parmakların altında hissedilen kabuğun dokusu, ufukta solan ışık – bu olgular durağan nesneler değil, kendi temposunu dayatan varlıklardır. Onlara uyum sağlamak, duyulur dünyanın kendi sesine, kendi değişimlerine sahip olduğunu kabul etmektir. Bu dinleme mecazi değildir: bedenin tamamını, solunum ritimlerini, hareket etme biçimini devreye sokar.

Abram bulanık bir kaynaşmadan değil, her birinin tekilliğini koruduğu bir karşılaşmadan söz eder. Şeylerin “tonları ve dokuları” insan öznelliğinde erimez; onlar, yanıt verilmesi gereken bir başkalık olarak varlığını sürdürür. Algı böylece bir diyalog, bizi önceleyen ve aşan şeye verilen bir yanıt haline gelir.

Ruhların taşıdığı imge

Şamanik rüya (ruhların “rüya değeri”, xapiri pë në mari), ruhlar xapiri rüyacının imgesini alıp yolculuğa çıktıklarında gerçekleşir.

Burada dünyanın sözü yalnızca ritimler ya da dokular meselesi değildir. O, ruhlar –xapiri– tarafından taşınır; ruhlar rüyacının imgesini alıp başka yerlere götürür. Rüya bireysel bir üretim değil, paylaşılan bir yolculuktur; insan artık merkezde değil, bir yolcudur. Ruhlar dünyayı “temsil etmekle” yetinmez; onu mesken tutar, içinden geçer ve sıradan algının erişemeyeceği boyutlarını açığa çıkarır.

Kopenawa bir kuramdan değil, yaşanmış bir deneyimden söz eder; burada rüyacı ile rüya görülen arasındaki sınır silinir. Rüyacının imgesi zihinsel bir yansıtma değil, somut bir varlıktır; onu aşan güçler tarafından taşınır. Bu şamanik söz, ritüel bir dinlemeyi, başka yerden gelen şeye açıklığı, onu evcilleştirmeye çalışmadan kabullenmeyi gerektirir.

Ayırt etmeden önce yakınsamak

Bu iki ses üst üste gelmez. Abram duyulur ritimlerle eşzamanlaşan, bedene ve algılarına kök salmış bir dinlemeden söz eder. Kopenawa ise ruhlar tarafından taşınan bir sözü, insanın kendini aşarak sürüklendiği bir deneyimi anlatır. Biri hemen algılanana tutunur; diğeri rüyada ve ritüelde açığa çıkanı.

Yine de ikisini de kateden ortak bir gerilim vardır: yorumdan önce gelen bir dinleme. Abram’da bu yanıt ritimlerin uyumuyla gerçekleşir; Kopenawa’da görünmez güçlere teslimiyetle. Her iki durumda da söz konusu olan dünyayı anlamak değil, ona ayak uydurmak, onun tarafından dönüştürülmeye razı olmaktır.

Yeryüzü canlı bir yansıma olarak

Dil eğer Yeryüzü’nün bir yansımasıysa, ne salt insan dilbilgisine ne de soyut bir simgeciliğe indirgenebilir. O her şeyden önce bir varlıktır, öğeler, ruhlar, ritimler aracılığıyla kendini gösteren bir sestir. Abram ve Kopenawa bize onu duymanın iki yolunu sunar: biri duyularla, diğeri rüya aracılığıyla. Ama her iki durumda da bu dinleme bir karşılıklılığı gerektirir. Dünya egemenlik arayanlara kendini vermez; kendisiyle taşınmaya razı olana açılır.

Bu karşılıklılık bir kaynaşma değil, bir ilişkidir. Şeylerin ritimleri, yolculuk eden ruhlar: bunlar bizi önceleyen ve yanıt bekleyen güçlerdir. Dil artık bir araç değil, bir danstır – çevremizdekiyle birlikte hareket etmenin, onu indirgemeye çalışmadan ona uyum sağlamanın bir yoludur.