Rừng như một chủ thể chính trị: sự tự vệ tâm linh của người Yanomami

R

Rừng Amazon không phải là phông nền. Theo Davi Kopenawa, đó là một cơ thể sống, một mạng lưới quan hệ nơi mỗi cây cối, dòng sông, hơi thở gió đều mang tiếng nói của các linh hồn xapiri. Những thực thể vô hình này, đối với người ngoài, không chỉ là ẩn dụ. Chúng hành động, bảo vệ, và trên hết, chúng kháng cự. Sự suy yếu của chúng do nạn phá rừng hay sự xâm nhập của những kẻ đào vàng không phải là thiệt hại phụ: đó là một cuộc tấn công trực diện vào chủ quyền của người Yanomami. Davi Kopenawa nói thẳng: phá hủy rừng là phá vỡ một giao ước cổ xưa, một liên minh vượt lên trên con người.

Những năm 1970, khi những con đường và trực thăng của các nhà địa chất tràn vào lãnh thổ Yanomami, một sự thật dần hé lộ. Người da trắng chỉ nhìn thấy trong rừng một kho tài nguyên, một không gian để chinh phục. Nhưng đối với người Yanomami, mỗi tấc đất đều có những thế lực trông coi. Các xapiri, những linh hồn pháp thuật, không phải là biểu tượng thụ động. Chúng nói, hành động, và hơn hết, chúng bảo vệ. Vai trò của chúng không mang tính trang trí: chúng là những người canh giữ sự cân bằng, nơi con người chỉ là một mắt xích. Khi rừng cháy hay sông ngòi bị đầu độc, không chỉ cây cối hay cá biến mất. Mà còn là những đồng minh, những người bảo vệ, những tiếng nói im bặt.

Davi Kopenawa nhận thấy bạo lực này không phải là điều mới mẻ. Nó chỉ mang những hình thức khác. Trước kia, các cuộc đột kích giữa các cộng đồng Yanomami tuân theo những quy tắc nghiêm ngặt. Kẻ giết chết kẻ thù, dù bằng giáo hay bằng những phương tiện vô hình như ma thuật, đều phải trải qua một trạng thái nghi lễ đặc biệt. Họ phải tuân thủ những điều cấm kỵ, sống cô lập, và nhất là phải “tiêu hóa” một cách biểu tượng hành vi bạo lực đã gây ra. Quá trình này không chỉ là thanh tẩy. Nó nhắc nhở rằng mọi hành vi xâm phạm, dù có lý do chính đáng, đều phải trả giá. Rừng không quên. Nó ghi nhớ những vết thương, và các linh hồn xapiri mang theo dấu vết ấy.

266 - Bất kỳ người đàn ông nào đã giết (« ăn ») kẻ thù trong một cuộc đột kích hay bằng những phương tiện vô hình (ma thuật, pháp thuật tấn công, săn linh hồn thú) đều bước vào trạng thái nghi lễ sát nhân (õnokae), trong đó họ phải tiêu hóa thịt máu của nạn nhân.

Ý niệm “tiêu hóa” bạo lực không phải là một ẩn dụ thi vị. Nó tiết lộ một quan niệm về thế giới, nơi mỗi hành động đều có những hệ quả cụ thể, dù vô hình. Khi người da trắng xâm nhập lãnh thổ Yanomami với máy móc và thuốc nổ, họ không chỉ giết cây cối hay động vật. Họ còn giết cả linh hồn, đồng minh, những thế lực duy trì trật tự thế gian. Davi Kopenawa nhấn mạnh rằng sự tàn phá này không phải ngẫu nhiên. Nó mang tính hệ thống, có tổ chức, và trên hết, đó là một cuộc chiến. Một cuộc chiến chống lại các xapiri, chống lại người Yanomami, chống lại tất cả những gì cưỡng lại cơn đói của kẻ săn mồi.

Rừng, đối với Davi Kopenawa, là một chủ thể chính trị. Nó không phải là đối tượng để khai thác, mà là một không gian chủ quyền nơi con người và phi nhân cùng tồn tại. Các xapiri không phải là những hình tượng dân gian. Chúng là những chủ thể hành động, những đồng minh trong cuộc đấu tranh sinh tồn. Sự suy yếu của chúng do phá rừng hay đầu độc sông ngòi không phải là thiệt hại phụ. Đó là một chiến lược chiến tranh, một cách phá vỡ sức đề kháng của người Yanomami bằng cách tấn công vào nền tảng tâm linh của họ.

Rừng như lãnh thổ kháng chiến

Khái niệm “đất-rừng của con người” mà Davi Kopenawa đề cập không chỉ là một định danh địa lý. Nó chỉ một không gian nơi con người không phải là kẻ duy nhất quyết định. Các xapiri, động vật, sông ngòi, cây cối đều có tiếng nói. Khi các nhà địa chất bỏ lại thuốc nổ hay nhiên liệu trên lãnh thổ Yanomami, đó không chỉ là mối nguy vật lý. Đó còn là sự xúc phạm đối với các linh hồn, một sự vi phạm lãnh địa của chúng. Người Yanomami không phải là nạn nhân thụ động. Họ là những người canh giữ một thế giới nơi mỗi yếu tố đều có vị trí, và mỗi hành vi xâm phạm đều là một lời tuyên chiến.

Davi Kopenawa nhắc nhở rằng cuộc chiến này không chỉ mang tính vật chất. Nó còn là tâm linh. Các xapiri, những linh hồn pháp thuật, là những đồng minh tích cực trong việc bảo vệ lãnh thổ. Sự suy yếu của chúng do rừng bị tàn phá đồng nghĩa với một thất bại quân sự. Không có chúng, người Yanomami mất đi một phần sức mạnh, khả năng kháng cự. Phá rừng không chỉ là thảm họa sinh thái. Đó là một chiến lược thống trị, một cách phá vỡ chủ quyền của người Yanomami bằng cách tấn công vào những nền tảng vô hình của họ.

Giấc mơ như vũ khí kháng chiến

Đối với Davi Kopenawa, giấc mơ không chỉ là hiện tượng tâm lý. Đó là không gian gặp gỡ với các xapiri. Khi một pháp sư mơ, linh hồn của họ du hành cùng các linh hồn, và những linh hồn này tiết lộ sự thật, hiểm nguy, chiến lược. Giấc mơ là một vũ khí, một cách nhìn vượt ra ngoài hữu hình, hiểu được những mối đe dọa trước khi chúng ập đến. Trong một thế giới nơi người da trắng xâm lấn lãnh thổ bằng máy móc và luật lệ, giấc mơ trở thành công cụ kháng chiến. Nó cho phép nhìn thấy vô hình, hiểu được ý đồ của kẻ săn mồi, và hơn hết, chuẩn bị phản công.

Davi Kopenawa nhận thấy chiều kích tâm linh này thường bị kẻ xâm lược phớt lờ. Đối với họ, rừng là không gian trống rỗng, một kho tài nguyên. Họ không nhìn thấy xapiri, không hiểu vai trò của chúng, và nhất là không đo lường được hậu quả của sự tàn phá. Thế nhưng, mỗi cây bị đốn, mỗi dòng sông bị ô nhiễm, đều là một cuộc tấn công vào những đồng minh vô hình ấy. Và mỗi cuộc tấn công vào xapiri đều là một cuộc tấn công vào chính người Yanomami.

Sự sụp đổ của bầu trời như lời cảnh báo

“Sự sụp đổ của bầu trời” mà Davi Kopenawa nhắc đến không chỉ là ẩn dụ tận thế. Đó là một thực tại hữu hình, hệ quả trực tiếp của việc tàn phá rừng. Khi các linh hồn xapiri biến mất, khi các pháp sư qua đời, khi sông ngòi bị đầu độc, chính bầu trời cũng bị đe dọa. Nó có thể sụp đổ, kéo theo tất cả những gì tồn tại. Ý tưởng này không phải mê tín. Nó diễn tả một chân lý sâu sắc: rừng và trời liên thông, và sự hủy diệt chúng là mối đe dọa đối với sự cân bằng thế giới.

Davi Kopenawa không nói như một nhà lý thuyết. Ông nói như một nhân chứng, một chủ thể hành động, một pháp sư đã chứng kiến thế giới mình biến đổi dưới những đòn tấn công của kẻ săn mồi. Tiếng nói của ông là lời kêu gọi hiểu rằng cuộc kháng chiến của người Yanomami không chỉ là đấu tranh vì đất đai. Đó còn là cuộc đấu tranh vì sự sống còn của các linh hồn, vì sự bảo tồn một thế giới nơi con người và phi nhân cùng tồn tại. Và cuộc đấu tranh ấy cũng là của chúng ta.