Xawara, hay dịch bệnh như cơn thịnh nộ của rừng

Đ

ối với Davi Kopenawa, dịch bệnh không phải là những tai nạn của tự nhiên. Chúng là thông điệp. Những làn khói dày đặc và cay nghiệt, gọi là xawara, mà các linh hồn rừng thổi về phía con người khi họ vi phạm sự cân bằng của thế giới. Theo ông, những căn bệnh này không giáng xuống một cách ngẫu nhiên: chúng đáp trả lại bạo lực của người da trắng, cơn khát vàng của họ, những cỗ máy xé toạc mặt đất. Xawara không phải là vi trùng, mà là cơn giận dữ – một phản ứng của tổ tiên và những sinh linh vô hình trú ngụ trong cây cối, sông suối, núi non.

Davi Kopenawa nhận thấy người da trắng gọi những tai họa này là “dịch bệnh” và đối phó với chúng như kẻ thù bằng thuốc men và con số. Với ông, cách tiếp cận ấy chỉ là ảo tưởng. Bệnh tật của người da trắng không phải là những hiện tượng riêng lẻ, mà là triệu chứng của một sự rối loạn lớn hơn. Chúng xuất hiện ở nơi rừng bị tổn thương, nơi những kẻ đào vàng dùng máy móc khoét sâu vào lòng đất, nơi các trạm y tế mọc lên mà không hiểu luật lệ của vùng đất. Xawara, ông nói, là tiếng nói của các linh hồn nổi dậy chống lại sự xâm lấn ấy.

Xamat h ari : cách gọi người Yanomami phía tây bởi người Yanomami phía đông ( Waika ).

Bệnh tật như ngôn ngữ

Theo Davi Kopenawa, xawara không đơn thuần là một tác nhân gây bệnh. Nó là một thực thể sống, gần như một con người. Nó di chuyển như khói, theo gió, và trú ngụ ở nơi con người đã phá vỡ giao ước với rừng. Các linh hồn, phẫn nộ trước những vết thương con người gây ra cho đất, gửi những làn khói ấy để nhắc nhở họ về sự lệ thuộc vào thế giới sống. Bệnh tật vì thế không phải là hình phạt, mà là hệ quả: nó báo hiệu rằng điều gì đó trong mối quan hệ giữa con người và môi trường đã đứt gãy.

Người da trắng, ông giải thích, chỉ nhìn thấy trong dịch bệnh những vấn đề cần giải quyết bằng kỹ thuật. Họ đếm xác chết, tìm thuốc chữa, xây bệnh viện. Nhưng họ quên lắng nghe điều bệnh tật muốn nói. Với Davi Kopenawa, chữa trị một đại dịch mà không hiểu nguyên nhân sâu xa của nó chẳng khác nào cố dập lửa bằng cách thổi vào ngọn lửa mà không thấy củi vẫn đang cháy. Xawara sẽ không biến mất chừng nào sự tàn phá rừng còn tiếp diễn.

Vàng và khói

Xawara gắn bó mật thiết với vàng. Davi Kopenawa miêu tả cách những kẻ đào vàng, garimpeiros, đào bới lòng đất với lòng tham vô độ, để lại những hố sâu hoắm và những dòng sông nhiễm độc. Những hành động ấy không thể không có phản ứng. Các linh hồn rừng, chứng kiến bạo lực ấy, giải phóng xawara để trừng phạt những kẻ đã xúc phạm lãnh địa của chúng. Những căn bệnh giáng xuống người Yanomami – và đôi khi cả chính người da trắng – là dấu hiệu hữu hình của cơn thịnh nộ vô hình ấy.

Với ông, vàng không chỉ là kim loại quý. Nó là một cái bẫy. Người da trắng thèm khát nó, nhưng khi đào lên, họ đánh thức những sức mạnh mà họ không hiểu. Xawara là một trong những sức mạnh ấy. Nó lan truyền như tia lửa, cuốn theo những ai đã tham gia, dù trực tiếp hay gián tiếp, vào sự hủy diệt. Davi Kopenawa không nói về mê tín ở đây, mà về một sinh thái học của các mối quan hệ: mỗi hành động đều có hệ quả, mỗi vết thương gây ra cho đất đều vang vọng trong thân thể con người.

Một tư duy về sự sống

Điều Davi Kopenawa đề xuất là một cách nghĩ khác về bệnh tật. Với ông, một đại dịch không phải là sự kiện riêng lẻ, mà là một mắt xích trong chuỗi nguyên nhân và hệ quả gắn kết con người với môi trường. Xawara không phải kẻ thù cần đánh bại, mà là sứ giả cần lắng nghe. Nó nhắc nhở rằng sức khỏe của con người phụ thuộc vào sức khỏe của rừng, và mọi sự chữa lành đều phải bắt đầu từ việc khôi phục sự cân bằng ấy.

Cái nhìn này trái ngược hoàn toàn với quan niệm của người da trắng, vốn tách rời cơ thể khỏi tự nhiên, bệnh tật khỏi bối cảnh. Với Davi Kopenawa, sự tách rời ấy là một ảo tưởng nguy hiểm. Xawara cho thấy mọi thứ đều liên đới: đất, linh hồn, con người, bệnh tật. Từ chối nhìn nhận những mối liên hệ ấy là tự phơi mình trước những thảm họa còn lớn hơn.

Bầu trời sụp đổ

Chính nhan đề tác phẩm của ông, Bầu trời sụp đổ, đã gợi lên ý tưởng về một sự sụp đổ lớn hơn. Nếu con người tiếp tục phớt lờ những cảnh báo của rừng, nếu người da trắng vẫn tiếp tục đào bới, đầu độc, tàn phá, thì đến một ngày bầu trời sẽ sập xuống. Xawara chỉ là dấu hiệu đầu tiên. Nó báo trước một sự đứt gãy sâu xa hơn, một thời khắc tận cùng khi những luật lệ chi phối thế giới sống sẽ bị phá vỡ vĩnh viễn.

Davi Kopenawa không nói như một nhà tiên tri, mà như một nhân chứng. Ông đã chứng kiến bệnh tật giáng xuống dân tộc mình, đã thấy những kẻ đào vàng tràn vào đất Yanomami, đã thấy các linh hồn dần rút lui, để lại khu rừng im lặng và bệnh hoạn. Với ông, xawara là một hồi chuông cảnh tỉnh. Nó nói rằng đã đến lúc phải thay đổi con đường, ngừng coi tự nhiên như nguồn tài nguyên để khai thác, và nhìn nhận nó như một sinh thể sống, cần được đối thoại.

Một nền y học chính trị

Chữa lành khỏi xawara, theo Davi Kopenawa, không chỉ là vấn đề thuốc men. Nó đòi hỏi một sự thay đổi triệt để trong cách con người cư ngụ trên thế gian. Trước hết, phải ngừng tàn phá. Ngừng đào bới, ngừng đầu độc, ngừng coi thường luật lệ của rừng. Sau đó, phải khôi phục đối thoại với các linh hồn, những người bảo vệ vô hình của lãnh thổ. Điều này có nghĩa là tôn trọng các nghi lễ, lắng nghe người già, bảo vệ những nơi linh thiêng.

Cách tiếp cận này mang tính chính trị sâu sắc. Nó thách thức chính khái niệm “phát triển” như người da trắng vẫn hiểu. Với Davi Kopenawa, sức khỏe không phải là vấn đề công nghệ, mà là công lý. Chừng nào người Yanomami còn bị cướp đoạt đất đai, chừng nào rừng còn bị tàn phá, xawara sẽ tiếp tục hoành hành. Sự chữa lành, nếu có thể, sẽ đến từ việc trở lại với sự cân bằng – từ việc thừa nhận rằng con người không phải là chủ nhân của thế giới, mà chỉ là một phần của nó.

Lời kết: lắng nghe làn khói

Cuối cùng, xawara là một lời mời gọi. Một lời mời gọi lắng nghe những gì rừng muốn nói. Davi Kopenawa không đưa ra giải pháp kỳ diệu, mà một sự chuyển đổi cái nhìn. Ông yêu cầu chúng ta nhìn bệnh tật không phải như kẻ thù, mà như ngôn ngữ. Hiểu rằng mỗi đại dịch là một thông điệp, và thông điệp ấy liên quan đến tất cả chúng ta.

Có lẽ thách thức lớn nhất nằm ở chỗ: chấp nhận rằng sức khỏe không chỉ được đo bằng tỷ lệ tử vong hay hiệu quả của phương pháp điều trị, mà bằng chất lượng mối quan hệ của chúng ta với thế giới sống. Xawara nhắc nhở rằng chúng ta không đơn độc. Chúng ta chia sẻ mảnh đất này với những sinh linh hữu hình và vô hình, và sự sống còn của chúng ta phụ thuộc vào khả năng chung sống hòa hợp với họ.

Nếu đại dịch tiếp theo là một làn khói mới, một tiếng kêu cứu khác của rừng, liệu chúng ta có nghe thấy?