Ý thức, lời đồn hay ảo giác?

Ý

thức đứng ở ngưỡng cửa thế giới, hay chỉ là phản chiếu của chính cái nhìn của ta? Hai tiếng nói, hai câu chuyện. Một bên thấy trong tri giác một sự tương tác căn bản, bên kia phát hiện ra một cấu trúc nguy hiểm. Trước hết là phân biệt, để rồi có lẽ nghe thấy điều gì đó vang lên trong chính khoảng cách ấy, như một câu hỏi.

Lời đồn của thế giới

Trong khi tính tương hỗ của tri giác sinh ra tính tương hỗ rõ ràng hơn của lời nói và ngôn ngữ, tri giác vẫn luôn dễ bị ảnh hưởng quyết định từ ngôn ngữ, như người mẹ đặc biệt nhạy cảm với hành động của đứa con mình.

Ý thức ở đây không phải là một thuộc tính biệt lập, mà là phẩm chất nảy sinh từ sự trao đổi. Tri giác, tức là đã đáp lại. Thế giới không phải là phông nền câm lặng: nó mở ra ngay trong chính hành động gặp gỡ. Ngôn ngữ, sinh ra từ sự tương hỗ ấy, vừa là sự nối dài, vừa là mối nguy. Như người mẹ chú tâm đến từng cử chỉ của con, tri giác vẫn dễ tổn thương trước chính điều nó sinh thành. Lời có thể che khuất chừng nào thì cũng có thể hé lộ chừng ấy, nhưng nó không bao giờ cắt đứt hoàn toàn mối dây liên hệ nguyên sơ.

Cái nhìn này đề xuất một sự lắng nghe, trong đó cái sống và cái không sống cùng tham gia vào một tấm lưới cảm giác chung. Đá, sông, gió không phải là vật thể, mà là những hiện diện đáp lại ta theo cách riêng của chúng. Ý thức không còn là đặc quyền độc chiếm, mà là lời đồn lan tỏa, một rung động xuyên qua các hình thái. Mối nguy? Ngôn ngữ, khi trở nên cứng nhắc, quên mất nguồn cội và tự cho mình là chủ nhân duy nhất của ý nghĩa.

Ảo giác khai thác

Một mặt, những chuyển dịch không dừng lại ở các biện pháp công cụ hay cải cách; mặt khác, chúng cũng không đề xuất một sự thay đổi đột ngột trong thời gian ngắn.

Ở đây, ý thức không phải là một thuộc tính nảy sinh, mà là một hư cấu tiện lợi. Nó phục vụ cho việc biện minh cho một mối quan hệ thống trị: nếu tự nhiên có ý chí, thì con người có thể tự cho mình là người bảo vệ hoặc kẻ săn mồi chính đáng. Chủ nghĩa khai thác, theo cách đọc này, không chỉ là một thực hành kinh tế, mà còn là một tư thế siêu hình. Nó dựa trên ý tưởng rằng thế giới là một nguồn tài nguyên, và ý thức con người là người diễn giải duy nhất của nó.

Những chuyển dịch mà Gudynas nói tới không phải là những điều chỉnh kỹ thuật, cũng không phải là những cuộc cách mạng đột ngột. Chúng đòi hỏi phải suy nghĩ lại vị trí của con người mà không rơi vào cái bẫy của một sự thiêng hóa mới. Ý thức, nếu tồn tại, không phải là một phẩm chất chung, mà là một cấu trúc đã phục vụ cho việc tự nhiên hóa sự bóc lột. Thách thức? Thoát khỏi lô-gíc này mà không lặp lại những khuôn mẫu thống trị ấy, dù dưới hình thức tâm linh hóa.

Khoảng cách như câu hỏi

Hai tiếng nói này không gặp nhau. Một bên thấy ý thức là phẩm chất lan tỏa, bên kia coi đó là ảo giác cần giải cấu trúc. Thế nhưng, chính sự căng thẳng giữa chúng lại mời gọi một sự lắng nghe tinh tế hơn.

Abram gợi ý rằng ngôn ngữ, nếu có thể phản bội tri giác, thì cũng vẫn là sự nối dài của nó. Gudynas nhắc nhở rằng mọi chuyển dịch đều phải tránh hai cực: không cải lương hời hợt, cũng không đột phá bạo liệt. Giữa hai bên, có chung một sự cảnh giác: đó là chất vấn những gì ta phóng chiếu lên thế giới, và những gì thế giới trả lại cho ta.

Ý thức, nếu là lời đồn, thì không phải là chân lý đã an bài. Nếu là ảo giác, thì cũng không phải vì thế mà không có tác dụng. Có lẽ trí tuệ nằm ở chỗ giữ khoảng cách ấy, không vội lấp đầy. Lắng nghe điều thế giới thì thầm, mà không đoán định trước nó là gì.