Structures dissipatives
dissipative structures
Ilya Prigogine (Isabelle Stengers ile birlikte) tarafından, yalnızca dengeden uzakta, enerji ya da madde akışıyla beslenen açık bir sistemde var olan yapıları tanımlamak için ortaya atılan kavram. Klasik termodinamik, dağılımı kayıp ve israfla ilişkilendirirken, Prigogine dengesizlik durumunda aynı dağılımın düzen yaratabileceğini gösterir: sistem, tam da dağılım sayesinde tutarlı bir biçim korur. Düzensizlik, örgütlenmenin kaynağına dönüşür — *düzen kaostan doğar*.
That is why we have introduced the notion of "dissipative structures," to emphasize the close association, at first paradoxical, in such situations between structure and order on the one side, and dissipation or waste on the other.
Klasik termodinamik, denge yapılarını tanırdı: kristal gibi, durağan, kararlı, kendi içine kapalı. Prigogine ise başka yapıları gündeme getirir; bunlar ancak sürekli bir akış pahasına var olur. İşte bu yüzden, “yapısal dağılım (dissipatif) yapıları” kavramını ortaya attık; bu tür durumlarda, ilk bakışta paradoksal görünen, bir yanda yapı ve düzen, diğer yanda dağılım ve israf arasındaki yakın ilişkiyi vurgulamak için.
Paradoks burada. Bir konveksiyon hücresi, salınımlı bir kimyasal tepkime, bir girdap: Bu biçimler, enerji onları katederken ayakta kalır ve akış durduğu anda çöker. Klasik fiziğin saf kayıp saydığı ısı, burada düzenin kaynağına dönüşür. Denge noktasından uzakta sistem, dağılmak yerine kendini yeniden örgütler — ve kritik noktada başkalaşım daha farklılaşmış bir duruma geçebilir. Bu, karmaşıklık ve otopoiezis düşüncesinin de ele aldığı, kendi kendini var eden bir düzenin fiziksel yoludur: Hiçbir zaman kesin olarak kazanılmamış, sürekli oluşum halinde bir düzen.
Yapısal dağılım yapısı ≠ denge yapısı: Biri değişim olmadan, yalıtılmış ve kararlı halde varlığını sürdürür; diğeri ise beslendiği akış olmadan ölür. Prigogine’in sözünü ettiği düzen de ≠ klasik mekaniğin statik düzeni: Düzensizliğe karşıt değildir, ondan doğar — yeni biçimler, dinginlikte değil, türbülans ve dengenin bozulduğu noktalarda ortaya çıkar.