Lòng biết ơn như công nghệ phục hồi sinh thái

P

Theo Robin Wall Kimmerer, phục hồi hệ sinh thái không chỉ dừng lại ở việc trồng lại cây hay cải tạo đất. Nó đòi hỏi một sự tái cấu trúc sâu sắc trong mối quan hệ của chúng ta với thế giới, nơi khoa học sinh thái gặp gỡ đạo đức trao tặng. Trong những suy tư của mình, nhà thực vật học Potawatomi này nhấn mạnh rằng các kỹ thuật phục hồi môi trường tự nhiên, dù tinh vi đến đâu, vẫn chưa trọn vẹn nếu bỏ qua chiều kích quan hệ giữa con người và các sinh thể khác. Đất, bà nhắc nhở, không chỉ tiếp nhận nỗ lực của chúng ta: nó đáp lại, với điều kiện chúng ta chấp nhận hòa mình vào vòng trao đổi tương hỗ. Sự tương hỗ này không phải là một ẩn dụ thi vị, mà là điều kiện tiên quyết cho một sự phục hồi bền vững. Nếu thiếu nó, các dự án sinh thái có nguy cơ lặp lại những logic khai thác đã dẫn đến suy thoái ban đầu, chỉ là “lấy” theo một cách khác.

Robin Wall Kimmerer nhận thấy rằng tri thức khoa học, dù cần thiết, vẫn chưa đủ để nắm bắt sự phức tạp của những mối liên kết gắn kết các loài. Bà lấy ví dụ về một loài thực vật, cỏ thơm, mà sự sinh trưởng của nó ít phụ thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng hay khí hậu hơn là chất lượng mối quan hệ với những người thu hoạch nó. Những quần thể cỏ khỏe mạnh nhất, bà ghi nhận, là những quần thể được chăm sóc bởi những nghệ nhân đan giỏ, và họ, đổi lại, dành cho nó những cử chỉ tôn trọng. Quan sát này vượt ra ngoài khuôn khổ thực vật học: nó hé lộ một trí tuệ quan hệ, nơi thực vật và con người tác động lẫn nhau, vượt xa những cơ chế sinh học đo lường được. Khoa học, khi tập trung vào các thông số vật lý, đã bỏ sót chiều kích tâm linh và xã hội này, vốn lại là yếu tố cốt lõi cho sự tồn tại của hệ sinh thái.

Trao tặng như nền tảng của một nền kinh tế thay thế

Lời phê phán mà Robin Wall Kimmerer dành cho các xã hội hiện đại dựa trên sự đối lập cơ bản giữa hai quan niệm về đất: một bên coi đất là tài nguyên để sở hữu, bên kia xem nó như món quà để chia sẻ. Sự khác biệt này không hề nhỏ. Trong một nền kinh tế dựa trên quyền sở hữu, bà giải thích, việc rào đất, cấm tiếp cận hay thương mại hóa tài nguyên là điều bình thường. Những thực hành này, dù hợp pháp, lại mâu thuẫn với tầm nhìn coi đất là tài sản chung, được trao tặng cho tất cả bởi các thế hệ quá khứ và tương lai. Nhà thực vật học minh họa sự căng thẳng này qua một hiểu lầm lịch sử giữa thực dân châu Âu và các dân tộc bản địa. Khi những người bản địa trao tặng quà cáp, họ mong đợi những món quà ấy sẽ được lưu chuyển, theo logic tương hỗ. Ngược lại, thực dân lại hiểu những cử chỉ đó như sự chuyển nhượng tài sản vĩnh viễn, không kèm nghĩa vụ đáp trả. Sự hiểu nhầm này đã sinh ra cụm từ miệt thị “Indian giver”, chỉ người đòi lại những gì đã cho. Thế nhưng, Robin Wall Kimmerer nhấn mạnh, cụm từ này ít phản ánh sự keo kiệt của người bản địa hơn là một sự bất đồng văn hóa sâu sắc: trong nền kinh tế trao tặng, giá trị của một vật nằm ở sự lưu chuyển của nó, chứ không phải ở sự tích lũy.

Với nhà tư tưởng Potawatomi, logic trao tặng này không chỉ giới hạn ở con người. Thực vật, động vật, thậm chí các yếu tố tự nhiên cũng vận hành theo nguyên tắc tương tự. Ví dụ, quả mọng hiến dâng phần thịt ngọt của mình cho động vật và con người, đổi lại, hạt của chúng được phát tán. Hệ thống trao đổi tương hỗ này, nơi mỗi bên đều cho và nhận, đảm bảo sự trường tồn của các loài. Các xã hội bản địa, khi quan sát những cơ chế này, đã phát triển những thực hành tái hiện động lực ấy. Trong các nghi lễ, một chiếc bát và một chiếc thìa duy nhất được chia sẻ giữa tất cả những người tham dự, nhắc nhở rằng những món quà từ đất trời được dành để phân phối công bằng. Hình ảnh “một chiếc bát” và “một chiếc thìa” tượng trưng cho đạo đức chia sẻ, nơi không ai có thể chiếm hữu nhiều hơn phần của mình. Robin Wall Kimmerer khẳng định rằng sự hào phóng này không phải là vô hạn: nó đòi hỏi trách nhiệm, trách nhiệm không làm cạn kiệt tài nguyên, mà còn đáp trả những gì đã nhận.

tiếng Anh

Practices such as posting land against trespass, for example, are expected and accepted in a property economy but are unacceptable in an economy where land is seen as a gift to all.

tiếng Việt

Những thực hành như rào đất để cấm tiếp cận, chẳng hạn, được chấp nhận và coi là bình thường trong nền kinh tế sở hữu, nhưng lại không thể chấp nhận được trong một nền kinh tế coi đất là món quà dành cho tất cả.

Lòng biết ơn như hành động chính trị

Trong tác phẩm của Robin Wall Kimmerer, lòng biết ơn không chỉ là một cảm xúc thụ động. Nó là một hành động chính trị, một cách kháng cự lại logic khai thác bằng cách khẳng định giá trị nội tại của các sinh thể. Nhà thực vật học kể lại đã tham dự một hội thảo về các mô hình bền vững của người bản địa, nơi một nhà sinh thái học Algonquin bị hội đồng bộ tộc chất vấn về ý nghĩa của thuật ngữ “phát triển bền vững”. Sau khi giải thích các định nghĩa thông thường — quản lý tài nguyên để đáp ứng nhu cầu hiện tại và tương lai —, bà ngạc nhiên trước phản ứng của các trưởng lão. Với họ, khái niệm này dường như vẫn duy trì một tâm thế khai thác, nơi câu hỏi trung tâm vẫn là “Chúng ta có thể lấy gì?”. Câu trả lời của họ không hề mập mờ: trong thế giới quan của họ, ưu tiên không phải là lấy, mà là cho. Sự đảo ngược quan điểm này hé lộ một đạo đức coi con người không phải trung tâm, mà ở vị thế người mắc nợ, có nghĩa vụ đáp trả những gì đã nhận.

Ý tưởng “cho lại” là cốt lõi của điều Robin Wall Kimmerer gọi là “Thu hoạch Đáng kính”. Nguyên tắc này hướng dẫn các tương tác với thế giới sống bằng cách đặt ra những giới hạn và nghĩa vụ. Chẳng hạn, khi hái một loài thực vật, ta phải đảm bảo không đe dọa sự tồn tại của nó, mà còn phải trao tặng điều gì đó đổi lại — dù là sự chăm sóc, lời cầu nguyện, hay những hành động phục hồi cụ thể. Sự tương hỗ này giải quyết căng thẳng đạo đức trong việc lấy đi sự sống, biến một hành vi săn mồi thành mối quan hệ trao đổi. Lòng biết ơn khi ấy trở thành công cụ hàn gắn, giúp khôi phục sự cân bằng bị phá vỡ bởi hàng thế kỷ khai thác. Robin Wall Kimmerer nhấn mạnh rằng thực hành này không chỉ dành cho các nghi lễ hay nghi thức: nó có thể thể hiện qua những cử chỉ hàng ngày, như lựa chọn trồng các loài thực vật bản địa, làm sạch một dòng sông, hay đơn giản là nói lời cảm ơn với một cái cây trước khi hái quả.

Với nhà tư tưởng Potawatomi, lòng biết ơn còn là một hình thức ghi nhớ. Con người, không như các loài khác, có khả năng nhớ rằng thế giới có thể ít hào phóng hơn. Ý thức sâu sắc về sự mong manh của hệ sinh thái phải thôi thúc chúng ta hành động, không phải vì sợ hãi, mà vì sự tri ân. Bà dẫn ví dụ về quả mọng, trong tiếng Potawatomi, cùng gốc từ với “món quà”. Sự gần gũi về ngôn ngữ này không phải ngẫu nhiên: nó phản ánh một thế giới quan coi sự hào phóng là quy luật tự nhiên, và con người được mời gọi noi theo. Trong các nghi lễ, quả mọng luôn hiện diện, được chia sẻ trong một chiếc bát duy nhất để nhắc nhở rằng những món quà từ đất trời dành cho tất cả. Nghi thức này không hề vô nghĩa: nó dạy rằng giá trị của một món quà nằm ở sự lưu chuyển, và càng được chia sẻ, nó càng trở nên phong phú.

Phục hồi mối quan hệ, không chỉ phục hồi đất

Phục hồi sinh thái, theo cách Robin Wall Kimmerer hình dung, không chỉ được đo bằng sự tái sinh của thảm thực vật hay sự trở lại của các loài động vật. Mục tiêu cuối cùng của nó là khôi phục mối quan hệ tôn trọng và tương hỗ giữa con người với phần còn lại của sự sống. Chiều kích quan hệ này thường vắng mặt trong các dự án phục hồi, vốn tập trung vào các chỉ số định lượng — tỷ lệ sống sót của cây con, chất lượng nước, v.v. Thế nhưng, bà nhắc nhở, đất có trí tuệ riêng, và chính nó sẽ quyết định, cuối cùng, thành bại của một nỗ lực phục hồi. Con người có thể gieo hạt, nhưng chính những tương tác giữa các loài, đất đai và điều kiện khí hậu sẽ quyết định liệu một hệ sinh thái có thể tái tạo hay không. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nơi cảnh quan biến đổi nhanh chóng, sự bất định này càng trở nên rõ rệt. Các loài cấu thành hệ sinh thái của ngày mai có thể không giống ngày hôm qua, nhưng mối quan hệ thì vẫn có thể kéo dài.

Ý tưởng về một mối quan hệ bền vững là trung tâm trong tầm nhìn của Robin Wall Kimmerer. Bà kể lại đã từng thử trồng cỏ thơm trong một vườn ươm đại học, tuân theo những quy trình khoa học nghiêm ngặt. Dù điều kiện tối ưu — tưới tiêu, phân bón —, những cây con vẫn không phát triển mạnh mẽ như những cây mọc tự nhiên, được chăm sóc bởi những nghệ nhân đan giỏ. Quan sát này khiến bà đặt câu hỏi về cách tiếp cận thuần kỹ thuật trong phục hồi. Khoa học, dù chính xác đến đâu, cũng không thể tái hiện sự phức tạp của những mối liên kết gắn kết một loài thực vật với môi trường của nó, chứ đừng nói đến với những người thu hoạch nó. Nhà thực vật học kết luận rằng sự phục hồi chân thực nhất là sự phục hồi tái lập những mối quan hệ này, bằng cách tích hợp những chiều kích tâm linh, văn hóa và đạo đức thường bị bỏ qua trong các mô hình khoa học thống trị.

Với Robin Wall Kimmerer, phục hồi quan hệ đòi hỏi những thực hành cụ thể, nhưng cũng cần một sự thay đổi mô hình tư duy. Bà đề xuất học hỏi từ “Lời tạ ơn”, một nghi thức trong đó mỗi yếu tố của thế giới tự nhiên — thực vật, động vật, sông suối, núi non — được chào đón và cảm ơn vì sự đóng góp cho sự sống. Nghi thức này không chỉ là hình thức: nó nhắc nhở rằng con người là một phần của tổng thể, và sự tồn tại của chúng ta phụ thuộc vào sự hào phóng của các sinh thể khác. Khi đưa lòng biết ơn vào những hành động hàng ngày, chúng ta có thể bắt đầu hàn gắn những mối quan hệ đứt đoạn. Nhà thực vật học mường tượng một tương lai nơi đất trời, đến lượt mình, có thể “cảm ơn con người” vì những sự chăm sóc mà họ dành cho nó. Tầm nhìn này, dù mang tính thi ca, không hề viển vông: nó dựa trên đạo đức tương hỗ, nơi mỗi hành động đều có ý nghĩa.

Trao tặng như sự kháng cự

Trong một thế giới bị chi phối bởi sự chiếm hữu tài nguyên và thương mại hóa sự sống, logic trao tặng mà Robin Wall Kimmerer đề xuất hiện lên như một hình thức kháng cự. Nó thách thức những nền tảng của nền kinh tế tư bản, nơi mọi thứ — kể cả đất đai — đều được coi là hàng hóa. Bằng cách đối lập với logic này một nền kinh tế dựa trên chia sẻ và lòng biết ơn, nhà tư tưởng Potawatomi đưa ra một giải pháp thay thế triệt để, nhưng cũng bắt rễ sâu trong những thực hành cổ xưa. Những thực hành này, bà nhắc nhở, không phải là di sản của quá khứ, mà là công cụ để đối mặt với những thách thức sinh thái đương đại.

Một trong những ví dụ sinh động nhất về sự kháng cự này là cách thức các món quà lưu chuyển trong cộng đồng bản địa. Robin Wall Kimmerer mô tả những nghi lễ nơi những vật được trao tặng không phải là tài sản vật chất, mà là biểu tượng của các mối quan hệ. Một đứa trẻ nhận được món đồ chơi trong một điệu múa truyền thống được khuyến khích chia sẻ nó, bởi giá trị của món quà chỉ tồn tại khi nó tiếp tục được lưu chuyển. Ý tưởng này hoàn toàn trái ngược với những xã hội coi quyền sở hữu tư nhân là thiêng liêng, nơi chia sẻ thường bị xem là mối đe dọa. Với nhà thực vật học, sự lưu chuyển của các món quà là bài học mà con người học được từ việc quan sát tự nhiên. Ví dụ, quả mọng không tích lũy: chúng được dâng hiến cho động vật và con người, đổi lại, hạt của chúng được phát tán. Logic trao tặng này là một quy luật phổ quát, mà các xã hội hiện đại đã lãng quên để chạy theo sự tích lũy.

Kết lại, Robin Wall Kimmerer không chỉ dừng lại ở việc phê phán các mô hình sinh thái thống trị: bà đề xuất một con đường để vượt qua chúng. Tầm nhìn của bà về lòng biết ơn như công nghệ phục hồi sinh thái dựa trên một ý tưởng đơn giản nhưng mang tính cách mạng: đất không phải là tài nguyên để khai thác, mà là đối tác trong mối quan hệ của chúng ta. Mối quan hệ này, để bền vững, phải dựa trên sự tương hỗ, tôn trọng và tri ân. Khi áp dụng đạo đức này, chúng ta không chỉ phục hồi hệ sinh thái, mà còn biến đổi xã hội, thay thế logic sở hữu bằng logic trao tặng. Sự chuyển đổi này sẽ không dễ dàng, nhưng nó là cần thiết. Như nhà thực vật học nhắc nhở, thực vật và động vật mỗi ngày đều cho chúng ta thấy cách sống hòa hợp với thế giới. Chỉ còn tùy thuộc vào chúng ta lắng nghe.