Utupë, hơi thở tổ tiên và ký ức kháng cự

T

Theo Davi Kopenawa, cái mà người ngoài thường gọi là “linh hồn” hay “tinh thần” không đủ để diễn tả điều gì làm cho các sinh thể sống động và kết nối chúng với tổ tiên. Ông nói đến một thực thể vừa hữu hình vừa khó nắm bắt, một bản chất lưu chuyển giữa thân thể, hình ảnh và những câu chuyện. Thực thể ấy, tùy ngữ cảnh, ông gọi là hơi thở sống, phản chiếu, hay mô hình thu nhỏ của những gì đã tồn tại và vẫn còn dai dẳng. Nó không bị giam cầm trong một cá thể, mà trải rộng như một tấm lưới vô hình, nơi tiếng nói của người xưa, hình dạng của muông thú huyền thoại và âm vang của những bài hát pháp thuật hòa quyện.

Hơi thở như ký ức sống

Davi Kopenawa nhận thấy bản chất ấy không chỉ là một biểu hiện đơn thuần. Nó năng động, di chuyển, và quan trọng nhất, nó được truyền lại. Các pháp sư không chỉ chữa lành thân thể bệnh tật: họ tác động trực tiếp lên chính thực thể ấy, thứ mà họ cảm nhận như đang bị tấn công bởi những thế lực bên ngoài. Công việc của họ là bảo vệ, khôi phục, thậm chí giải phóng nó khi bị giam cầm trong những vật thể gây bệnh. Hành động này không được mô tả như một phép ẩn dụ, mà như một thực tại cụ thể, nơi hơi thở của tổ tiên và của người sống đan xen.

Cái nhìn này biến đổi khái niệm về ký ức. Với ông, hình ảnh của tổ tiên, những bài hát và câu chuyện của họ không phải là những kỷ niệm đông cứng, mà là những hiện diện tác động. Chúng không biến mất theo thời gian, mà hóa thân thành những thực thể pháp thuật, có khả năng hành động trong hiện tại. Những thực thể ấy, sinh ra từ thần thoại, trở thành đồng minh hoặc đối thủ, tùy hoàn cảnh. Chúng không phải là biểu tượng, mà là những sức mạnh phải đương đầu, thương lượng, hoặc đôi khi phải chiến đấu chống lại.

Dự đoán như ngôn ngữ của thế giới

Davi Kopenawa nhấn mạnh rằng mối quan hệ giữa con người, phi nhân và linh hồn luôn được hình dung dưới dạng săn mồi và trả thù. Bệnh tật không chỉ là rối loạn chức năng, mà là một cuộc tấn công: có cái gì đó hoặc ai đó đang nhắm vào bản chất sống ấy, nuốt chửng hoặc giam giữ nó. Vai trò của pháp sư là đáp trả, đuổi kẻ xâm phạm, hoặc buộc hắn nhả ra những gì đã cướp đoạt. Logic này cũng áp dụng cho xung đột giữa con người, nơi bạo lực luôn là câu trả lời cho một bạo lực trước đó.

Quan niệm về thế giới này không tách rời cái thấy được và cái vô hình. Một trận dịch, một cuộc chiến, hay thậm chí sự xâm lấn của người ngoài vào lãnh thổ đều là những hình thức săn mồi, nơi cái bị tấn công chính là bản chất kết nối người sống với tổ tiên. Khi can thiệp, các pháp sư không chỉ chữa bệnh: họ khôi phục sự cân bằng, họ nhắc nhở rằng thế giới không phải là nguồn tài nguyên để khai thác, mà là một mạng lưới quan hệ, nơi mỗi hành động đều có hậu quả.

78 - Những pháp sư Yanomami vĩ đại nhất được cho là có khả năng khạc ra (kahikɨ ho-, “nhổ ra, nôn ra, tống ra bằng miệng”) những vật thể gây bệnh tác động đến hình ảnh thân thể/bản chất sống (utupë) hoặc bản sao động vật (rixi) của người bệnh.

Kháng cự sự lãng quên

Davi Kopenawa mô tả bản chất ấy như mục tiêu ưu tiên của những thế lực đe dọa dân tộc ông. Dịch bệnh, xâm lược, hay những dự án chia cắt lãnh thổ không chỉ hủy diệt sinh mạng: chúng tấn công ký ức tập thể, hơi thở mang theo tiếng nói của tổ tiên. Với ông, hiện đại không chỉ là mối đe dọa vật chất, mà là một nỗ lực xóa bỏ, nơi những gì vô hình – câu chuyện, bài hát, mối liên hệ với linh hồn – bị phủ nhận hoặc đẩy vào im lặng.

Thế nhưng, bản chất ấy vẫn kiên cường. Nó tồn tại trong những bài hát, trong giấc mơ của pháp sư, trong những hình ảnh tràn ngập rừng xanh. Nó vừa mong manh vừa bền bỉ, như một tiếng vọng từ chối tắt lịm. Davi Kopenawa không chỉ bảo vệ nó: ông làm cho nó được nghe thấy, ông đưa nó lưu chuyển vượt ra ngoài cộng đồng mình, như một lời mời suy nghĩ lại về ý nghĩa của “sống” và “nhớ”.

Hơi thở như tư duy

Bản chất ấy không chỉ là ký ức: nó còn là nơi trú ngụ của tư duy. Davi Kopenawa phân biệt nhiều chiều kích của ý thức, trong đó có một chiều liên quan đến ý chí, cái nhìn và quyết định. Nhưng tư duy này không mang tính cá nhân: nó được nuôi dưỡng bởi hình ảnh của tổ tiên, bởi những linh hồn trú ngụ trong rừng, và bởi những câu chuyện truyền đời. Nó không bị giam hãm trong não bộ, mà lưu chuyển, biến đổi và không ngừng đổi mới.

Theo nghĩa đó, kháng cự không chỉ là cuộc đấu tranh chính trị hay lãnh thổ: đó còn là cuộc chiến để bảo tồn khả năng tư duy khác, nhìn thế giới như một mạng lưới quan hệ sống động, chứ không phải như tập hợp tài nguyên để khai thác. Davi Kopenawa không tách rời việc bảo vệ dân tộc mình với việc bảo vệ lối tư duy ấy, bởi với ông, cái này không thể thiếu cái kia.

Lời mời lắng nghe

Điều ông đề xuất không phải là một bài học, mà là một sự mở ra. Ông không yêu cầu người ta tin lời mình, mà mời gọi chú ý đến những gì, trong truyền thống của chính ta, có thể giống với bản chất sống ấy: những sức mạnh vô hình làm sống động câu chuyện, phong cảnh, và mối liên hệ giữa người sống với người chết. Có lẽ hiện đại không xóa sạch tất cả, mà chỉ khiến những tiếng nói ấy khó nghe hơn.

Với Davi Kopenawa, hơi thở của tổ tiên không phải là tàn tích của quá khứ: đó là một sức mạnh của hiện tại, một ký ức hành động, một tư duy kháng cự. Và chính sức mạnh ấy ông mời ta nhận ra, không phải như một điều kỳ lạ xa lạ, mà như một chiều kích thiết yếu của ý nghĩa sống.