Lý tính công cụ và những giới hạn: giữa tự chủ con người và quy phục trật tự thần linh

Lý tính con người vận hành giữa hai vực thẳm: một bên là công cụ vượt khỏi tầm kiểm soát, bên kia là chân lý mà nó tự cho mình có thể nắm bắt. Hai tiếng nói, một hiện đại, một trung cổ, vẽ nên những đường viền ấy mà không bao giờ nhập chúng làm một. Tiếng nói thứ nhất lên án sự ngông cuồng của một lý tính tự cho mình là giải phóng nhưng thực chất lại tha hóa; tiếng nói thứ hai khám phá những giới hạn tự nhiên của nó, nơi tự chủ con người chạm trán với trật tự thần linh. Phân biệt hai góc nhìn này trước khi tìm kiếm điểm chung cao nhất, ấy là cách tránh quy giản cái này vào cái kia, hay đối lập chúng một cách phiến diện.

Lý tính tha hóa bởi chính công cụ của nó

Công cụ, tự thân nó, không tốt cũng chẳng xấu. Nó nối dài bàn tay, làm sắc nét ý định, phục vụ một mục đích. Nhưng khi một định chế chiếm đoạt nó để biến thành độc quyền, nó thay đổi bản chất mà vẫn không ngừng là chính nó. Illich nói thẳng:

Độc quyền của định chế đối với loại công cụ dễ sử dụng này là một sự lạm dụng, nó làm méo mó cách dùng công cụ, nhưng bản thân công cụ không vì thế mà mất đi bản chất, cũng như con dao của kẻ sát nhân vẫn không ngừng là một con dao.

Công cụ vẫn là con dao, nhưng cách dùng nó trở thành tội ác. Lý tính công cụ, khi phục tùng định chế, không đánh mất hình hài – nó vẫn là phương tiện – nhưng đánh mất mục đích. Nó không còn phục vụ con người nữa, mà phục vụ trật tự điều khiển nó. Con dao không thay đổi, nhưng bàn tay cầm nó không còn tự do. Sự tha hóa không đến từ bản thân công cụ, mà từ tham vọng biến nó thành con đường duy nhất dẫn đến tự do. Lý tính khi ấy quay lưng lại chính mình: nó tưởng rằng nhân lên phương tiện là giải phóng, nhưng thực chất lại trở thành nô lệ cho những kẻ thống trị chúng.

Sự méo mó này không phải định mệnh. Nó là kết quả của một lựa chọn, hay một sự quy phục. Công cụ dễ sử dụng, bị định chế chiếm đoạt, trở thành công cụ quyền lực. Lý tính đáng lẽ phải vận dụng nó với sự sáng suốt, lại rơi vào vòng kìm kẹp của chính những sáng tạo của mình. Nó không còn nhìn thấy sự lạm dụng, vì đã nội tâm hóa ý niệm rằng càng nhiều công cụ nghĩa là càng nhiều tự do. Thế nhưng, con dao vẫn là con dao, ngay cả trong tay kẻ sát nhân. Lý tính vẫn là lý tính, ngay cả khi nó phục vụ những mục đích phủ nhận chính nó.

Lý tính trước trật tự thần linh

Nếu Illich chỉ ra sự ngông cuồng của một lý tính mù quáng trước giới hạn của chính mình, thì Averroès lại khám phá một chiều kích khác: lý tính có khả năng nắm bắt cái thần linh, nhưng trong những ranh giới nhất định. Bài luận quyết định không nói về công cụ, mà về vị trí của lý tính con người trong nền kinh tế của tri thức. Những con số bên lề bản văn tiếng Ả Rập, do người biên tập ghi chú, nhắc nhở rằng suy tư này nằm trong một khuôn khổ nghiêm ngặt, nơi mỗi chữ đều có trọng lượng:

— Những con số bên lề chỉ các trang của bản văn tiếng Ả Rập do M. biên tập.

Lời chú này, thoạt nhìn mang tính kỹ thuật, lại hé lộ điều sâu xa hơn: đối với Averroès, lý tính con người không phải là một sức mạnh tự trị và vô hạn. Nó vận hành trong một khuôn khổ, của một văn bản, một truyền thống, một trật tự đi trước và vượt lên trên nó. Những con số bên lề không phải là ghi chú tùy tiện; chúng dẫn về một nguyên bản, một quyền uy định khung cho tư tưởng. Lý tính không phải là chủ quyền: nó diễn giải, bình chú, tìm cách hiểu, nhưng luôn trong giới hạn của một cái đã cho vượt lên trên nó.

Song lý tính ấy không thụ động. Nó không chỉ tiếp nhận; nó chất vấn, phân biệt, tìm cách nắm bắt trật tự thần linh mà không cần trung gian. Nhưng cuộc tìm kiếm này không phải không có giới hạn. Lý tính con người, dù sắc bén đến đâu, cũng không thể tự cho mình khả năng thấu triệt chân lý thần linh. Nó có thể đến gần, nhận ra những đường nét, nhưng luôn trong giới hạn của một sự hài hòa tiền định. Những con số bên lề nhắc nhở điều ấy: tư tưởng nằm trong văn bản, và văn bản nằm trong một trật tự rộng lớn hơn.

Đỉnh điểm chung: lý tính và giới hạn

Hai góc nhìn này, của Illich và của Averroès, thoạt nhìn cách xa nhau. Một bên nói về công cụ và định chế, bên kia về văn bản và thần linh. Thế nhưng, chúng cùng hội tụ về một câu hỏi: làm thế nào lý tính con người có thể vận dụng năng lực của mình mà không đánh mất mình trong ảo tưởng về quyền năng tuyệt đối?

Đối với Illich, lý tính lầm lạc khi tin rằng nhân lên phương tiện đồng nghĩa với giải phóng. Công cụ, bị định chế chiếm đoạt, trở thành cái bẫy. Lý tính khi ấy không còn phục vụ con người nữa, mà phục vụ trật tự điều khiển nó. Nó đánh mất mục đích của mình, vốn là để phục vụ, chứ không phải để thống trị.

Đối với Averroès, lý tính va phải những giới hạn tự nhiên. Nó có thể nắm bắt cái thần linh, nhưng luôn trong ranh giới của một trật tự vượt lên trên nó. Những con số bên lề văn bản nhắc nhở điều ấy: tư tưởng nằm trong một khuôn khổ, và khuôn khổ ấy không phải do nó tạo ra. Lý tính không phải là chủ quyền; nó diễn giải, nhưng không sáng tạo ra trật tự mà nó tìm cách hiểu.

Đỉnh điểm chung không phải là một sự tổng hợp, mà là một sức căng được duy trì. Để trung thành với chính mình, lý tính con người phải nhận ra giới hạn của nó. Nó không phải là toàn năng, cũng không phải bất lực. Nó là một công cụ – theo nghĩa cao quý của từ này – cần được vận dụng với sự sáng suốt. Dù đối diện với sự ngông cuồng của kỹ thuật hay trước trật tự thần linh, lý tính phải giữ đúng vị trí của mình: không phải chủ nhân, cũng không phải nô lệ, mà là kẻ hầu hạ một chân lý vượt lên trên nó.

Sức căng này không phải là thất bại, mà là điều kiện. Lý tính không biết đến giới hạn sẽ trở thành bạo chúa; lý tính tuyệt đối hóa giới hạn sẽ trở nên cằn cỗi. Giữa hai thái cực ấy, có không gian của trí tuệ: trí tuệ biết phân biệt mà không chia cắt, và chính trong sự phân biệt ấy, tìm thấy con đường dẫn đến một sự hài hòa khả dĩ.